DacDiem.comĐặc Điểm
Các dân tộc Tây Nguyên

Dân tộc Ba Na: nhà rông, làng ven sông và lễ hội nông nghiệp

Người Ba Na nói tiếng Môn – Khmer, sống ở Quảng Ngãi (Kon Tum cũ), Gia Lai, Đắk Lắk; làng ven sông với nhà rông ở giữa, đời sống xoay quanh mùa rẫy.

Tall thatched communal house with a steep blade-shaped roof beside a calm river at dawn in the Central Highlands, mist over the water, wooden pillars, wide view

Ba Na là dân tộc bản địa Tây Nguyên nói tiếng thuộc nhóm Môn – Khmer, khoảng 286.900 người theo Tổng điều tra năm 2019, sống nhiều nhất ở vùng Kon Tum cũ (nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi) và ở Gia Lai. Làng Ba Na thường nằm ven sông suối, giữa làng là nhà rông mái cao; đời sống truyền thống xoay quanh chu kỳ rẫy lúa với hàng loạt nghi lễ nông nghiệp từ lúc chọn đất tới khi mừng lúa mới.

Bài hồ sơ này trình bày tên gọi và các nhóm Ba Na, nơi cư trú theo tỉnh mới, cách tổ chức làng và gia đình, nhà rông trong đời sống làng, kinh tế và lịch nghi lễ theo mùa rẫy, âm nhạc và chữ viết, rồi những thay đổi hiện nay. Kiến trúc chi tiết của nhà rông và lễ mừng lúa mới có bài riêng ở hai chuyên mục chủ đề.

Tên gọi và các nhóm Ba Na

Tên chính thức là Ba Na; tư liệu thời thuộc Pháp viết Bahnar. Người Ba Na gồm nhiều nhóm địa phương, tài liệu thường kể: Tơ Lô, Giơ Lâng (còn gọi Y Lăng), Rơ Ngao, Krem, Roh, Con Kđe, Ala Công, Kpăng Công và Bơ Nâm. Các nhóm khác nhau về giọng nói và một số tập quán; nhóm Rơ Ngao sống xen với người Xơ Đăng nên tiếng nói pha trộn, nhóm Krem và Roh ở phía đông giáp vùng đồng bằng miền Trung có nhiều giao lưu với người Kinh từ sớm.

Tiếng Ba Na thuộc nhóm Môn – Khmer. Giới ngôn ngữ học còn dùng tên "nhóm Ba Na" để gọi cả một nhánh gồm nhiều ngôn ngữ ở Tây Nguyên và Trường Sơn như Xơ Đăng, Giẻ Triêng, Hrê, Cơ Ho, M'Nông, Mạ, Xtiêng, Brâu, Rơ Măm. Điều này cho thấy tiếng Ba Na có vị trí khá trung tâm trong bức tranh ngôn ngữ của vùng.

Nhiều địa danh ở Tây Nguyên mang gốc tiếng Ba Na. Từ "kon" nghĩa là làng, có trong tên Kon Tum, Kon Plông, Kon Rẫy; theo cách giải thích phổ biến, Kon Tum là "làng hồ", gợi lại một làng Ba Na xưa bên những vũng nước của sông Đắk Bla. Chính từ "rông" trong nhà rông cũng là cách gọi của người Ba Na, về sau được dùng chung cho nhà công cộng của nhiều dân tộc.

Người Ba Na sống ở đâu theo tỉnh mới

Theo số liệu năm 2019, người Ba Na có khoảng 286.900 người. Vùng cư trú chính trải trên ba tỉnh mới. Thứ nhất là tỉnh Quảng Ngãi mới, phần Kon Tum cũ: các làng Ba Na nằm dọc sông Đắk Bla quanh thành phố Kon Tum cũ, vùng Kon Rẫy, Kon Plông, Đắk Hà, Sa Thầy cũ. Thứ hai là tỉnh Gia Lai mới: vùng phía bắc và đông bắc cao nguyên như Kbang, Đak Đoa, Mang Yang, Kông Chro cũ, cùng vùng núi phía tây Bình Định cũ như Vĩnh Thạnh, An Lão, Vân Canh cũ. Thứ ba là tỉnh Đắk Lắk mới, ở vùng núi phía tây Phú Yên cũ.

Làng Ba Na truyền thống chọn nơi gần sông suối, có bãi đất bằng để dựng nhà, có rừng phía sau để làm rẫy và lấy gỗ, có bến nước sạch. Làng ven sông Đắk Bla là hình ảnh tiêu biểu: dãy nhà sàn dọc bờ, nhà rông vươn lên ở giữa, ruộng và vườn trải xuống bãi bồi.

Vì sống trải dài từ cao nguyên xuống vùng giáp đồng bằng, người Ba Na ở mỗi vùng có điều kiện làm ăn khác nhau. Nhóm ở cao nguyên quen rẫy; nhóm Krem, Roh, Bơ Nâm ở vùng thấp làm ruộng nước sớm hơn, nhà cửa và trang phục chịu ảnh hưởng của người Kinh nhiều hơn.

Gia đình song hệ và nhà rông giữa làng

Song hệ, không thuần mẫu hệ. Khác với người Ê Đê, Gia Rai, người Ba Na tính quan hệ họ hàng theo cả bên cha lẫn bên mẹ. Sau hôn nhân, đôi vợ chồng thường luân phiên ở nhà hai bên một thời gian rồi mới ra ở riêng; con cái được coi là thuộc về cả hai phía. Người cùng tổ tiên gần ở cả hai bên đều kiêng lấy nhau.

Làng là đơn vị tự quản. Mỗi làng có ranh giới đất, rừng, sông suối riêng. Đứng đầu là già làng, người có uy tín, hiểu luật tục, giỏi hoà giải. Những việc lớn như dời làng, làm lễ, xử phạt người vi phạm đều được bàn ở nhà rông với sự tham gia của đàn ông trong làng.

Nhà rông là trái tim của làng. Nhà rông Ba Na là nhà sàn cao, mái hình lưỡi rìu dựng đứng, là nơi họp làng, tiếp khách, làm lễ, nơi trai chưa vợ ngủ đêm để canh làng, nơi dạy cho lớp trẻ luật tục, sử thi, cách đánh chiêng. Nhà rông thuộc về cả làng, do cả làng góp công dựng. Làng giàu và đông thường có nhà rông cao, đẹp, và đó là niềm tự hào chung.

Nhà ở của từng gia đình. Nhà ở Ba Na là nhà sàn nhỏ hơn nhà rông nhiều, mái thấp, có hiên trước. Ở một số vùng, gia đình lớn nhiều thế hệ ở chung trong nhà sàn dài, nhưng xu hướng chung là gia đình nhỏ. Các chi tiết kiến trúc của nhà rông như cột, vì kèo, mái và cách dựng được để ở bài riêng trong chuyên mục Nhà ở và bản làng.

Kinh tế và lịch nghi lễ theo mùa rẫy

Rẫy lúa là trung tâm của kinh tế Ba Na truyền thống, bên cạnh ruộng nước ở các vùng thấp và ven sông. Một năm làm rẫy đi qua các bước: chọn đất, phát cây, đốt, tra hạt, làm cỏ, giữ rẫy, thu hoạch, đưa lúa về kho. Mỗi bước có lễ cúng riêng, từ lễ nhỏ của một gia đình bên rẫy tới lễ lớn của cả làng ở nhà rông. Người Ba Na quan niệm lúa có hồn, nên lúc gieo và lúc đưa lúa về đều phải "gọi hồn lúa" theo nghi thức.

Lễ lớn nhất trong năm thường là lễ mừng lúa mới sau mùa thu hoạch, khi cả làng ăn cơm mới, uống rượu cần, đánh chiêng nhiều ngày. Trước đây, trong một số dịp lớn như mừng nhà rông mới hay mừng chiến thắng, làng tổ chức lễ đâm trâu; ngày nay nghi thức này đã được nhiều nơi thay đổi theo hướng giản lược, không còn phổ biến như trước. Các nghi lễ trên được tả kỹ hơn trong chuyên mục Lễ hội và phong tục.

Ngoài trồng trọt, người Ba Na chăn nuôi trâu, heo, gà; săn bắn, hái măng, nấm, rau rừng, đánh cá trên sông. Thủ công gồm đan gùi, đan nong nia (đàn ông Ba Na đan rất khéo), dệt vải (phụ nữ), rèn nông cụ. Hiện nay cà phê, cao su, mì, cây ăn trái và ruộng lúa nước chiếm phần lớn đất đai, nhiều gia đình trẻ làm công nhân hoặc buôn bán nhỏ.

Âm nhạc: cồng chiêng, đàn t'rưng và múa xoang

Người Ba Na là một trong các chủ thể của Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên, được UNESCO ghi danh năm 2005. Dàn chiêng Ba Na có chiêng núm và chiêng bằng, đánh khi làng làm lễ ở nhà rông, khi mừng lúa mới, khi đón khách quý. Đi cùng tiếng chiêng là vòng xoang: phụ nữ nắm tay nhau bước theo nhịp quanh đống lửa, đàn ông đánh chiêng đi vòng bên trong.

Đàn t'rưng là nhạc cụ thường được nhắc gắn với người Ba Na và người Gia Rai: những ống tre dài ngắn khác nhau xếp thành hàng, gõ bằng dùi tre. Ngoài ra có đàn goong (đàn ống tre dây), đàn tơ-nưng, khèn, sáo, kèn môi. Người Ba Na có kho dân ca phong phú: hát ru, hát giao duyên, hát kể sử thi bên bếp lửa nhà rông.

Sử thi Ba Na được giới nghiên cứu sưu tầm trong Dự án sưu tầm sử thi Tây Nguyên đầu thế kỷ XXI, nhiều tập được xuất bản song ngữ Ba Na – Việt. Các tác phẩm dài thường xoay quanh những anh hùng của làng, chuyện đánh giặc, chuyện cưới hỏi giữa các làng và chuyện thần linh. Nghệ nhân hát kể ngày càng ít, và lớp trẻ ít có dịp ngồi nghe nhiều đêm như trước.

Chữ Ba Na và giáo dục song ngữ

Tiếng Ba Na được ghi bằng chữ cái Latinh từ khá sớm: các nhà truyền giáo ở vùng Kon Tum soạn bộ chữ này từ nửa sau thế kỷ XIX để dịch sách và dạy học. Về sau bộ chữ được điều chỉnh nhiều lần, và có thời kỳ cùng tồn tại vài cách ghi khác nhau ở Kon Tum cũ và Gia Lai.

Hiện nay tiếng Ba Na được dạy như một môn học ở một số trường tiểu học có đông học sinh Ba Na, có sách giáo khoa, tài liệu cho giáo viên và từ điển Ba Na – Việt. Đài phát thanh, truyền hình địa phương phát chương trình bằng tiếng Ba Na. Việc dạy tiếng mẹ đẻ ở những năm đầu tiểu học giúp trẻ em Ba Na chuyển sang học bằng tiếng Việt dễ hơn, đồng thời giữ được ngôn ngữ của gia đình.

Khi tra cứu, cần lưu ý cách viết tên riêng Ba Na trong tài liệu tiếng Việt chưa hoàn toàn thống nhất: cùng một địa danh, một tên người có thể có hai ba cách ghi dấu. Nên ghi theo văn bản chính thức của địa phương, và khi trích dẫn tài liệu cũ thì giữ nguyên cách viết của tài liệu đó.

Đời sống hôm nay và nơi tìm hiểu thêm

Ngày nay nhiều làng Ba Na quanh trung tâm Kon Tum cũ đã gần như hoà vào đô thị, nhà sàn xen nhà xây, nhưng nhà rông vẫn được giữ và dựng mới, nhiều khi bằng vật liệu bền hơn như mái tôn, cột bê tông. Có làng giữ nhà rông truyền thống làm nơi sinh hoạt văn hoá và đón khách du lịch cộng đồng.

Đội chiêng thiếu niên, lớp dạy đan lát, dệt vải và các buổi giao lưu văn hoá ở nhà rông là cách nhiều làng chọn để truyền nghề cho lớp trẻ. Thách thức lớn là người trẻ rời làng đi học, đi làm xa, còn người già biết hát kể sử thi thì ngày một ít.

Muốn đọc thêm, có thể tìm: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (khu ngoài trời có nhà rông Ba Na dựng lại theo mẫu làng Kon Rơ Bàng, do chính người Ba Na dựng), bảo tàng tỉnh ở Kon Tum cũ và Pleiku, các tập sử thi Ba Na đã xuất bản, các công trình của Viện Dân tộc học về người Ba Na. Khi ghi số dân, nên dùng số Tổng điều tra 2019 với chữ "khoảng"; khi ghi nơi ở, nên kèm tên tỉnh mới và ghi chú "trước đây thuộc …" để người đọc không lạc.

Câu hỏi thường gặp

Người Ba Na sống ở đâu?

Người Ba Na sống nhiều nhất ở vùng Kon Tum cũ (nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi) và ở Gia Lai, gồm cả vùng núi phía tây Bình Định cũ. Một bộ phận sống ở vùng núi phía tây Phú Yên cũ, nay thuộc Đắk Lắk.

Nhà rông của người Ba Na dùng để làm gì?

Nhà rông là nhà chung của cả làng: nơi họp bàn việc làng, làm lễ, tiếp khách, nơi thanh niên chưa vợ ngủ đêm và nơi truyền dạy luật tục, chiêng, sử thi cho lớp trẻ. Nhà rông thuộc về cả làng chứ không của riêng ai.

Người Ba Na theo mẫu hệ hay phụ hệ?

Người Ba Na theo song hệ, tính họ hàng cả bên cha và bên mẹ. Sau khi cưới, đôi vợ chồng thường luân phiên ở nhà hai bên một thời gian rồi mới ra ở riêng, khác với nếp mẫu hệ của người Ê Đê và Gia Rai.

Tên Kon Tum có nghĩa là gì?

Theo cách giải thích phổ biến, Kon Tum là từ tiếng Ba Na, kon là làng và tum là hồ, ao; Kon Tum nghĩa là làng bên hồ. Nhiều địa danh khác ở vùng này như Kon Plông, Kon Rẫy cũng có chữ kon.

Chữ Ba Na có từ khi nào?

Chữ Ba Na dùng chữ cái Latinh, được các nhà truyền giáo ở vùng Kon Tum soạn từ nửa sau thế kỷ XIX và về sau điều chỉnh nhiều lần. Hiện tiếng Ba Na được dạy ở một số trường tiểu học vùng có đông học sinh Ba Na.

Lễ hội quan trọng nhất của người Ba Na là gì?

Lễ mừng lúa mới sau mùa thu hoạch thường là lễ lớn nhất trong năm của làng Ba Na. Ngoài ra còn nhiều lễ theo mùa rẫy như lễ chọn đất, lễ tra hạt và lễ mừng nhà rông mới.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138