DacDiem.comĐặc Điểm
Các dân tộc Tây Nguyên

Dân tộc Cơ Ho: các nhóm Srê, Chil, Lạch và đời sống cao nguyên Lâm Viên

Cơ Ho là dân tộc tại chỗ đông nhất Lâm Đồng, nói tiếng Môn – Khmer, gồm các nhóm Srê làm ruộng, Chil ở núi cao, Lạch quanh Lang Biang; theo mẫu hệ.

Pine forest and misty green hills of the Lam Vien plateau at sunrise, a small wooden house on stilts near terraced vegetable fields, aerial view, cool tones

Cơ Ho là dân tộc bản địa nói tiếng Môn – Khmer, khoảng 200.800 người theo Tổng điều tra năm 2019, đông nhất trong các dân tộc tại chỗ ở Lâm Đồng. Người Cơ Ho gồm nhiều nhóm địa phương sống trên các cao nguyên Di Linh và Lâm Viên: Srê làm ruộng nước ở thung lũng, Chil làm rẫy trên núi cao, Lạch sống quanh núi Lang Biang và vùng Đà Lạt, cùng các nhóm Nốp, Cơ Don, Tơ Ring. Gia đình truyền thống theo mẫu hệ.

Hồ sơ đi qua tên gọi và các nhóm, vùng cư trú theo tỉnh mới, gia đình mẫu hệ và làng, kinh tế từ ruộng Srê tới rẫy Chil, nghề thủ công, âm nhạc và lễ nghi, rồi đời sống của người Cơ Ho giữa vùng rau hoa, cà phê và du lịch Đà Lạt ngày nay.

Tên gọi và các nhóm Cơ Ho

Tên chung. Tên chính thức là Cơ Ho (có tài liệu viết Kơ Ho, K'Ho). Theo cách giải thích phổ biến, tên này gắn với nghĩa "người ở núi". Tư liệu thời Pháp thường viết Koho.

Srê. Chữ "srê" trong tiếng Cơ Ho nghĩa là ruộng. Nhóm Srê sống ở các thung lũng cao nguyên Di Linh, làm ruộng nước từ lâu đời, được coi là nhóm có lối canh tác định cư sớm nhất.

Chil. Nhóm Chil sống trên các vùng núi cao phía bắc và đông bắc, giáp Đắk Lắk và Khánh Hoà, làm rẫy là chính, giỏi rèn và dệt. Có tài liệu xếp nhóm Chil gần với M'Nông Chil.

Lạch (Lát). Nhóm Lạch sống quanh núi Lang Biang, vùng Lạc Dương và Đà Lạt cũ. Theo cách giải thích được nhiều người dẫn, địa danh Đà Lạt bắt nguồn từ "Đạ Lạch", tức suối của người Lạch.

Nốp (Tu Lốp), Cơ Don, Tơ Ring. Đây là những nhóm nhỏ hơn, sống rải rác ở vùng Di Linh, Bảo Lộc, Lâm Hà cũ và vùng giáp Khánh Hoà. Tên và số nhóm có thể khác nhau giữa các tài liệu; khi trích nên dẫn nguồn.

Người Cơ Ho sống ở đâu sau sáp nhập

Theo Tổng điều tra năm 2019, người Cơ Ho có khoảng 200.800 người, phần lớn sống ở Lâm Đồng cũ: Di Linh, Bảo Lâm, Lâm Hà, Đức Trọng, Đơn Dương, Lạc Dương và vùng ven Đà Lạt. Từ tháng 7 năm 2025, Lâm Đồng mới gồm Lâm Đồng cũ, Đắk Nông cũ và Bình Thuận cũ, nên vùng cư trú của người Cơ Ho vẫn nằm trọn trong tỉnh Lâm Đồng, với một ít ở vùng núi Bình Thuận cũ.

Một bộ phận người Cơ Ho sống ở vùng núi Ninh Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà) và Khánh Hoà cũ, xen với người Raglai. Ít hơn nữa là ở vùng Đồng Nai giáp Lâm Đồng.

Địa bàn của người Cơ Ho là hai cao nguyên: cao nguyên Lâm Viên ở phía bắc, cao trên một nghìn rưỡi mét, nhiều thông, khí hậu mát lạnh; cao nguyên Di Linh thấp hơn, đất đỏ, nhiều thung lũng ruộng. Khí hậu này khác hẳn phần còn lại của Tây Nguyên, tạo nên lối sống riêng: nhà cửa kín gió hơn, chăn đắp dày hơn, và ngày nay là vùng trồng rau, hoa, chè, cà phê arabica có tiếng.

Gia đình mẫu hệ và làng Cơ Ho

Người Cơ Ho theo chế độ mẫu hệ. Con mang họ mẹ; con gái là người thừa kế tài sản chính; sau hôn nhân người chồng về ở nhà vợ. Trong hôn nhân truyền thống, nhà gái chủ động hỏi chồng và chịu phần lớn lễ vật. Người cậu có trách nhiệm lớn với các cháu bên chị em gái của mình. Khi một dòng họ đông lên, nhà dài được nối thêm hoặc các gia đình con gái dựng nhà mới gần nhà mẹ, nên trong một bon thường thấy từng cụm nhà của cùng một dòng nữ đứng cạnh nhau.

Làng Cơ Ho gọi là bon. Làng truyền thống gồm vài chục nóc nhà dài hoặc nhà ngắn, do già làng điều hành, có ranh giới đất, rừng và nguồn nước rõ ràng. Nhà truyền thống của nhóm Chil là nhà sàn dài nhiều gian; nhóm Srê ở thung lũng làm nhà sàn ngắn hơn; một số vùng có nhà trệt. Ngày nay nhà xây, nhà gỗ kiểu người Kinh đã phổ biến.

Luật tục Cơ Ho quy định quyền với đất rừng, nguồn nước, hôn nhân và cách hoà giải tranh chấp. Những bài luật tục thường được đọc bằng lời có vần, dễ nhớ, do già làng truyền miệng. Trong đời sống hôm nay, hoà giải ở bon vẫn có vai trò của già làng bên cạnh chính quyền cơ sở.

Từ ruộng Srê đến rẫy Chil: kinh tế truyền thống

Kinh tế Cơ Ho thể hiện rõ sự thích nghi với địa hình. Ở thung lũng Di Linh, nhóm Srê làm ruộng nước từ lâu, dẫn nước suối bằng mương, cày bằng trâu, cấy lúa một vụ theo mùa mưa. Trên núi cao, nhóm Chil làm rẫy lúa, ngô, kê, đậu, trồng xen bí, bầu, thuốc lá; rẫy được luân canh nhiều năm. Nhóm Lạch quanh Lang Biang vừa làm rẫy vừa làm ruộng ven suối.

Chăn nuôi trâu, bò, heo, gà gắn với lễ cúng. Săn bắt, hái măng, nấm, rau rừng, bắt cá suối bổ sung bữa ăn. Thủ công gồm dệt vải (nổi tiếng ở nhóm Chil và một số làng Lạch, với nền chàm và hoa văn trắng, đỏ), đan gùi, đan nong nia, làm rượu cần, rèn nông cụ.

Từ giữa thế kỷ XX, cà phê, chè, rau, hoa thay dần cho rẫy truyền thống. Nhiều gia đình Cơ Ho ở Di Linh, Bảo Lâm có vườn cà phê, vườn chè; quanh Đà Lạt và Lạc Dương có làng trồng rau, hoa. Đất đai thay đổi người sở hữu và thay đổi cây trồng nhanh trong vài chục năm, kéo theo những biến chuyển lớn trong tổ chức gia đình và làng.

Âm nhạc, lễ nghi và trang phục

Người Cơ Ho là một chủ thể của Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên. Ngoài chiêng, nhạc cụ đặc trưng là khèn bầu, một nhạc cụ hơi làm từ quả bầu khô và các ống trúc, tiếng trầm ấm, thường thổi trong lễ hội và lúc nghỉ ngơi. Đàn môi, sáo, đàn tre cũng thông dụng. Dân ca Cơ Ho có những bài hát ru, hát đối đáp và lời luật tục được ngâm.

Nghi lễ của người Cơ Ho bám theo mùa vụ và vòng đời: lễ cúng thần lúa, lễ mừng lúa mới, lễ cúng bến nước, lễ cầu sức khoẻ, lễ cưới, lễ tang. Lễ mừng lúa mới là dịp cả làng tụ họp, uống rượu cần, đánh chiêng, múa vòng. Ở vùng Lang Biang, các buổi biểu diễn cồng chiêng cho khách du lịch có nguồn gốc từ những sinh hoạt này, nhưng khác với nghi lễ thật của làng về thời điểm và ý nghĩa.

Trang phục truyền thống của người Cơ Ho mang nền chàm, đen hoặc trắng ngà tuỳ nhóm. Phụ nữ mặc váy quấn dài, áo chui đầu; đàn ông đóng khố, mặc áo, khoác tấm chăn vào ngày lạnh. Hoa văn chủ yếu là những đường kẻ, hình thoi, hình răng cưa dệt bằng chỉ trắng, đỏ. Đồ trang sức gồm vòng đồng, chuỗi hạt cườm. Nay trang phục truyền thống chủ yếu xuất hiện trong lễ hội và sinh hoạt văn hoá.

Tiếng nói, chữ viết và cách gọi tên

Tiếng Cơ Ho thuộc nhóm Môn – Khmer, nhánh Ba Na, gần với tiếng Mạ, M'Nông và Xtiêng. Giữa các nhóm Srê, Chil, Lạch có khác biệt về giọng, nhưng thông hiểu được ở mức sinh hoạt.

Chữ Cơ Ho dùng chữ cái Latinh, hình thành từ thế kỷ XX, đã có sách dạy chữ, tài liệu song ngữ và các ấn phẩm văn hoá. Tiếng Cơ Ho được dạy ở một số trường tiểu học vùng có đông học sinh Cơ Ho ở Lâm Đồng, đài phát thanh, truyền hình địa phương có chương trình tiếng Cơ Ho.

Về cách gọi tên, người Cơ Ho thường có chữ K' hoặc Ka đứng trước tên riêng, ví dụ cách ghi kiểu "K' + tên" cho nam, "Ka + tên" cho nữ ở nhiều vùng, cùng tên họ theo mẹ. Khi viết về một người Cơ Ho cụ thể, nên ghi đúng như giấy tờ của họ, không tự thêm bớt. Truyện kể về hai nhân vật Lang và Biang gắn với tên núi Lang Biang được kể lại rộng rãi trong sách du lịch; đó là một truyện dân gian, có nhiều dị bản, không nên trình bày như sự kiện lịch sử.

Đời sống hôm nay và nơi đọc thêm

Người Cơ Ho hôm nay sống giữa một vùng đất thay đổi rất nhanh: Đà Lạt và các thị trấn quanh đó phát triển du lịch, nông nghiệp công nghệ cao, đường cao tốc và đô thị mở rộng. Nhiều gia đình Cơ Ho có vườn cà phê, chè, rau hoa; nhiều người trẻ làm việc trong ngành du lịch, giáo dục, y tế. Cùng lúc đó, đất rừng truyền thống thu hẹp, và câu chuyện giữ tiếng nói, giữ nghề dệt, giữ cồng chiêng được đặt ra ở nhiều bon.

Các hoạt động giữ gìn đang diễn ra: lớp dạy chiêng cho thiếu niên, hợp tác xã dệt thổ cẩm, câu lạc bộ khèn bầu, lớp dạy chữ Cơ Ho. Một số bon ở Lạc Dương làm du lịch cộng đồng, cho khách nghe chiêng, xem dệt, ăn cơm lam. Người làm du lịch có trách nhiệm thường dặn khách hỏi phép trước khi chụp ảnh, không cho tiền trẻ em, mua đồ thủ công trực tiếp từ người làm.

Nguồn đọc thêm: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam; Bảo tàng Lâm Đồng ở Đà Lạt, nơi có phần trưng bày khá đầy đủ về người Cơ Ho, Mạ, Chu Ru; các công trình về luật tục Cơ Ho; tài liệu của Viện Dân tộc học. Số dân dẫn theo Tổng điều tra 2019, ghi "khoảng".

Câu hỏi thường gặp

Người Cơ Ho sống ở đâu?

Người Cơ Ho sống chủ yếu ở tỉnh Lâm Đồng, trên hai cao nguyên Lâm Viên và Di Linh; một phần ở vùng núi Ninh Thuận cũ và Khánh Hoà cũ, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà mới.

Người Cơ Ho có những nhóm nào?

Các nhóm thường được nêu là Srê, Chil, Lạch (Lát), Nốp (Tu Lốp), Cơ Don và Tơ Ring. Srê làm ruộng nước ở thung lũng, Chil làm rẫy trên núi cao, Lạch sống quanh Lang Biang.

Tên Đà Lạt có liên quan tới người Lạch không?

Theo cách giải thích được nhiều người dẫn, Đà Lạt bắt nguồn từ "Đạ Lạch", nghĩa là suối của người Lạch, một nhóm của dân tộc Cơ Ho sống quanh núi Lang Biang. Đây là cách giải thích phổ biến, có tài liệu nêu những cách hiểu khác.

Người Cơ Ho theo mẫu hệ phải không?

Đúng vậy. Con mang họ mẹ, con gái thừa kế tài sản chính, nhà gái hỏi chồng và người chồng về ở nhà vợ. Người cậu có trách nhiệm lớn với các cháu.

Khèn bầu của người Cơ Ho là gì?

Khèn bầu là nhạc cụ hơi làm từ quả bầu khô gắn các ống trúc, tạo âm trầm, thường được thổi trong lễ hội và lúc nghỉ ngơi. Đây là nhạc cụ đặc trưng của người Cơ Ho bên cạnh cồng chiêng.

Chữ K' và Ka trong tên người Cơ Ho nghĩa là gì?

Ở nhiều vùng, chữ K' đứng trước tên riêng của nam và Ka đứng trước tên riêng của nữ, giúp nhận biết giới tính qua tên gọi. Khi viết tên một người cụ thể nên ghi đúng như giấy tờ của họ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138