Gia Rai là dân tộc bản địa đông dân nhất Tây Nguyên, khoảng 513.900 người theo Tổng điều tra năm 2019, nói tiếng thuộc nhóm Mã Lai – Đa Đảo và sống tập trung nhất ở tỉnh Gia Lai. Người Gia Rai theo chế độ mẫu hệ, sống trong các làng gọi là plei, và được biết đến qua dàn cồng chiêng, nghệ thuật tạc tượng gỗ quanh nhà mồ cùng tư liệu về hai chức danh nghi lễ được người Việt xưa gọi là Vua Lửa, Vua Nước.
Hồ sơ này đi qua tên gọi và các nhóm, nơi cư trú theo tỉnh mới, tổ chức dòng họ và làng, kinh tế, các lớp nghi lễ, âm nhạc và điêu khắc, rồi đời sống hiện nay. Những nghi lễ lớn như lễ bỏ mả và kiến trúc nhà mồ có bài riêng trong chuyên mục Lễ hội và Nhà ở; ở đây chỉ nêu đủ để hiểu chúng nằm ở đâu trong đời sống Gia Rai.
Tên gọi, các nhóm địa phương và ngôn ngữ
Tên chính thức là Gia Rai. Trong tư liệu cũ còn gặp các cách viết Giơ Rai, Chơ Rai, Jarai; ngày nay viết Gia Rai là chuẩn trong văn bản tiếng Việt. Người Gia Rai gồm một số nhóm địa phương được tài liệu dân tộc học nêu tên: Chor, Hđrung, Arap, Mthur và Tơbuăn. Mỗi nhóm khác nhau đôi chút về giọng nói, kiểu nhà và hoa văn trang phục. Nhóm Arap sống ở phía bắc, gần người Ba Na, nhiều làng có nhà rông; nhóm Mthur ở phía nam, gần người Ê Đê, nhiều nét văn hoá giao thoa.
Tiếng Gia Rai thuộc nhóm Mã Lai – Đa Đảo, gần với tiếng Ê Đê, Chăm, Raglai và Chu Ru. Đây là điều khiến giới nghiên cứu quan tâm: giữa Tây Nguyên, nơi phần lớn các dân tộc nói tiếng Môn – Khmer, có một khối người nói tiếng Nam Đảo khá lớn gồm Gia Rai và Ê Đê. Các giả thuyết về thời điểm và con đường cư dân Nam Đảo lên cao nguyên vẫn còn được bàn, chưa có kết luận thống nhất.
Chữ Gia Rai dùng chữ cái Latinh, được soạn trong thế kỷ XX, có chỉnh sửa theo thời gian. Một số trường tiểu học ở Gia Lai dạy tiếng Gia Rai cho học sinh người Gia Rai; đài phát thanh, truyền hình tỉnh có bản tin tiếng Gia Rai.
Người Gia Rai sống ở đâu sau sáp nhập
Theo số liệu năm 2019, người Gia Rai có khoảng 513.900 người, đứng đầu các dân tộc tại chỗ ở Tây Nguyên. Phần lớn sống ở tỉnh Gia Lai; từ tháng 7 năm 2025, Gia Lai mới gồm Gia Lai cũ và Bình Định cũ, nhưng vùng cư trú của người Gia Rai vẫn chủ yếu là phần cao nguyên phía tây, quanh Pleiku, Chư Păh, Chư Sê, Ia Grai, Đức Cơ, Ayun Pa, Krông Pa cũ.
Một bộ phận người Gia Rai sống ở phía tây nam Kon Tum cũ (nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi), quanh vùng Sa Thầy cũ, và ở phía bắc Đắk Lắk, vùng Ea H'leo cũ. Ở các vùng giáp ranh này, người Gia Rai sống xen với người Ba Na, Ê Đê, Rơ Măm và với người Kinh đến lập nghiệp.
Địa hình vùng người Gia Rai đa dạng: cao nguyên đất đỏ bazan quanh Pleiku, thung lũng sông Ba và sông Ayun ở phía đông nam, vùng đồi bán khô hạn ở Krông Pa cũ. Mỗi vùng hình thành lối làm ăn hơi khác nhau. Người ở thung lũng Ayun Pa có truyền thống làm ruộng nước lâu đời bên cạnh rẫy, trong khi người ở cao nguyên phía tây sống chủ yếu nhờ rẫy và về sau là cà phê, cao su, hồ tiêu.
Dòng họ mẹ, làng plei và người đứng đầu
Mẫu hệ. Giống người Ê Đê, người Gia Rai tính dòng họ theo mẹ. Các họ Gia Rai quen thuộc gồm Ksor, Rơ Mah, Siu, Rơ Lan, Nay, Kpă, Rơ Châm, Puih… Con mang họ mẹ, người cùng họ không lấy nhau. Sau hôn nhân người chồng thường về ở nhà vợ, và việc hỏi cưới do phía nhà gái chủ động.
Làng plei. Làng Gia Rai gọi là plei (hoặc ploi). Mỗi plei là một đơn vị tự quản, có ranh giới đất, rừng và bến nước rõ ràng. Nhà trong plei thường xếp theo hướng bắc – nam, nhà mồ đặt ở khu riêng phía tây hoặc rìa làng. Ở vùng Arap phía bắc, nhiều plei có nhà rông làm nơi sinh hoạt chung.
Già làng và luật tục. Người điều hành việc làng là già làng, chọn theo uy tín, sự hiểu biết luật tục và kinh nghiệm hoà giải chứ không cha truyền con nối. Luật tục quy định từ chuyện đất rẫy, hôn nhân tới cách xử phạt người vi phạm. Ngày nay già làng vẫn có tiếng nói trong hoà giải ở cơ sở, bên cạnh chính quyền.
Pơtao Apui và Pơtao Ia. Trong lịch sử, người Gia Rai có hai chức danh nghi lễ gọi là Pơtao Apui (người được gọi là Vua Lửa) và Pơtao Ia (Vua Nước). Sử sách triều Nguyễn ghi là Hoả Xá và Thuỷ Xá. Chữ "vua" dễ gây hiểu nhầm: đây không phải người cai trị một lãnh thổ có bộ máy, mà là người giữ vai trò nghi lễ cầu mưa, cầu mùa, được nhiều làng kính nể. Chức danh này nay chỉ còn trong ký ức và tư liệu.
Kinh tế truyền thống: rẫy, ruộng thung lũng và nghề tay
Rẫy là nền của kinh tế Gia Rai truyền thống. Người ta phát rừng, đốt, chọc lỗ tra hạt lúa, xen ngô, bầu bí, kê, rau; canh tác vài năm thì bỏ hoá cho đất nghỉ. Mùa rẫy quyết định nhịp nghi lễ trong năm: lễ chọn đất, lễ phát rẫy, lễ tra hạt, lễ cầu mưa, lễ mừng lúa mới, mỗi bước có lễ cúng riêng ở quy mô gia đình hoặc làng.
Ở thung lũng sông Ayun và sông Ba, người Gia Rai làm ruộng nước nhờ hệ thống mương dẫn nước từ suối. Chăn nuôi trâu, bò, heo, gà vừa phục vụ lễ vật vừa là tài sản. Trâu từng là thước đo của cải và vật trao đổi lớn, ngang với ché, chiêng.
Nghề tay gồm dệt vải bằng khung dệt căng lưng của phụ nữ, đan gùi, đan chiếu, làm gốm ở vài làng, rèn công cụ. Đàn ông Gia Rai nổi tiếng với tài tạc tượng gỗ, chủ yếu là tượng quanh nhà mồ. Ngày nay cà phê, cao su, hồ tiêu và các loại cây ăn trái chiếm phần lớn đất canh tác; nhiều thanh niên Gia Rai đi làm công nhân, thợ hoặc học nghề ở thành phố.
Cồng chiêng, đàn t'rưng và những nhạc cụ khác
Người Gia Rai là một trong các chủ thể của Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh năm 2005. Dàn chiêng Gia Rai thường gồm chiêng có núm (chiêng ba) và một bộ chiêng bằng nhiều chiếc, có trống đi kèm. Chiêng được đánh trong các lễ của gia đình và làng, đặc biệt trong lễ bỏ mả, khi cả làng cùng dàn chiêng các làng lân cận tụ về.
Mỗi bộ chiêng là tài sản lớn của gia đình, được giữ cẩn thận trong nhà, chỉ mang ra khi có lễ. Theo quan niệm truyền thống, chiêng cũng có "hồn" riêng, nên khi mua chiêng mới hay chỉnh âm chiêng, người ta làm lễ cúng. Người chỉnh chiêng là nghệ nhân có tai nghe tinh, dùng búa gõ nhẹ quanh mặt chiêng cho đến khi âm khớp với dàn.
Ngoài chiêng, người Gia Rai có đàn t'rưng (ống tre treo thành hàng), đàn đinh năm (bầu khèn), đàn goong, sáo, kèn môi. Đàn t'rưng gắn với cả người Gia Rai và Ba Na, ban đầu dùng ngoài rẫy để xua chim thú, về sau thành nhạc cụ biểu diễn. Hát kể, hát đối đáp và các khúc ru con là phần không tách khỏi âm nhạc Gia Rai.
Nhà mồ, tượng nhà mồ và lễ bỏ mả
Khi người Gia Rai qua đời, thi hài được chôn ở khu nghĩa địa của làng, trên mộ dựng nhà mồ tạm. Sau một thời gian, tuỳ điều kiện gia đình có khi vài năm, dòng họ tổ chức lễ bỏ mả (pơ thi): dựng lại nhà mồ khang trang, tạc tượng gỗ đặt quanh, làm lễ nhiều ngày có chiêng, rượu, ăn uống chung. Theo quan niệm truyền thống, sau lễ bỏ mả người chết chính thức về với thế giới tổ tiên, người sống thôi chịu tang và từ đây không còn chăm nom ngôi mộ.
Tượng nhà mồ Gia Rai tạc bằng rìu và dao trên thân gỗ nguyên khối, đề tài là con người trong các tư thế đời thường (ngồi ôm mặt, ngồi xổm, cặp đôi, người mẹ bồng con) cùng chim, thú. Đường nét mộc mạc, khúc chiết; tượng không được sơn bảo quản, mặc cho mưa nắng làm mục. Nghệ thuật này được giới mỹ thuật đánh giá cao như một dòng điêu khắc dân gian riêng của Tây Nguyên.
Chi tiết về cấu trúc nhà mồ, kiểu tượng và trình tự lễ bỏ mả nằm trong hai bài riêng ở chuyên mục Nhà ở và bản làng và chuyên mục Lễ hội. Khi đến khu nhà mồ, khách nên đi cùng người trong làng, không trèo lên, không lấy hay xê dịch vật gì, không chụp ảnh khi đang có lễ nếu chưa xin phép.
Trang phục, đời sống hôm nay và nguồn tìm hiểu
Trang phục truyền thống Gia Rai lấy chàm đen làm nền, hoa văn đỏ, trắng, vàng dệt thành dải ở gấu váy, thân áo và đầu khố. Phụ nữ mặc váy quấn, áo chui đầu; đàn ông đóng khố, mặc áo dài tay có hoa văn ở thân khi dự lễ. Một chi tiết được nhiều người nhắc là nhóm Arap có trang phục khá khác với các nhóm phía nam, do giao lưu với người Ba Na.
Hôm nay, đa số người Gia Rai sống ở các làng ven đô thị Pleiku và ở nông thôn Gia Lai. Đời sống thay đổi nhanh: nhà xây thay nhà sàn, xe máy thay gùi, điện thoại thông minh vào tận làng. Nhiều làng vẫn giữ đội chiêng, lớp dạy chiêng cho thiếu niên, và những nghệ nhân tạc tượng gỗ được mời biểu diễn trong các dịp văn hoá. Cùng lúc đó, nhà mồ truyền thống thưa dần vì nhiều nơi chuyển sang mộ xây.
Nguồn đọc thêm nên ưu tiên: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (khu ngoài trời có nhà mồ Gia Rai dựng lại bởi chính nghệ nhân Gia Rai), bảo tàng tỉnh Gia Lai ở Pleiku, các công trình nghiên cứu của Viện Dân tộc học và các tuyển tập sử thi, truyện cổ Gia Rai đã được dịch. Số dân nên ghi theo Tổng điều tra 2019, kèm chữ "khoảng" vì số liệu được làm tròn và thay đổi theo năm.
Câu hỏi thường gặp
Dân tộc Gia Rai đông bao nhiêu người?
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Gia Rai có khoảng 513.900 người, là dân tộc bản địa đông dân nhất ở Tây Nguyên. Phần lớn sống ở tỉnh Gia Lai.
Làng của người Gia Rai gọi là gì?
Làng Gia Rai gọi là plei (có nơi đọc ploi). Mỗi plei có ranh giới đất, rừng, bến nước riêng và do già làng điều hành theo luật tục. Từ buôn hay dùng cho làng của người Ê Đê.
Vua Lửa, Vua Nước của người Gia Rai là ai?
Đó là hai chức danh nghi lễ Pơtao Apui và Pơtao Ia trong lịch sử người Gia Rai, sử sách triều Nguyễn ghi là Hoả Xá và Thuỷ Xá. Họ giữ vai trò cầu mưa, cầu mùa và được kính nể, không phải người cai trị một lãnh thổ.
Tượng nhà mồ Gia Rai có ý nghĩa gì?
Tượng được tạc cho lễ bỏ mả và đặt quanh nhà mồ, thể hiện người và thú trong các tư thế đời thường, như những người bầu bạn tiễn người chết về với tổ tiên. Tượng không được bảo quản, để mưa nắng tự làm mục.
Người Gia Rai theo mẫu hệ hay phụ hệ?
Người Gia Rai theo mẫu hệ: con mang họ mẹ, nhà gái chủ động hỏi cưới và người chồng thường về ở nhà vợ. Các họ phổ biến gồm Ksor, Rơ Mah, Siu, Rơ Lan, Nay, Kpă.
Tiếng Gia Rai thuộc nhóm ngôn ngữ nào?
Tiếng Gia Rai thuộc nhóm Mã Lai – Đa Đảo, cùng nhóm với tiếng Ê Đê, Chăm, Raglai và Chu Ru. Chữ Gia Rai dùng chữ cái Latinh và được dạy ở một số trường tiểu học ở Gia Lai.