Mạ là dân tộc bản địa nói tiếng Môn – Khmer, khoảng 50.300 người theo Tổng điều tra năm 2019, sống chủ yếu ở tỉnh Lâm Đồng và một phần ở Đồng Nai, dọc vùng thượng và trung lưu sông Đồng Nai. Người Mạ gồm bốn nhóm địa phương chính, làm rẫy lúa là chính, và nổi tiếng nhất về nghề dệt vải: những tấm vải Mạ với hoa văn nhỏ, đều, phối màu hài hoà được giới nghiên cứu trang phục đánh giá cao.
Bài hồ sơ trình bày tên gọi và các nhóm Mạ, nơi cư trú theo tỉnh mới, làng và gia đình, rẫy lúa và lịch mùa vụ, nghề dệt vải, lễ nghi và âm nhạc, rồi đời sống hôm nay. Những điểm tài liệu còn chưa thống nhất được ghi rõ, không trình bày như điều chắc chắn.
Tên gọi và bốn nhóm Mạ
Tên chính thức là Mạ; tư liệu thời Pháp viết Maa hoặc Ma. Theo các tài liệu dân tộc học, người Mạ gồm bốn nhóm địa phương: Mạ Ngăn, Mạ Xốp, Mạ Tô và Mạ Krung. Tên nhóm thường gắn với vùng cư trú hoặc đặc điểm nơi ở; cách giải thích nghĩa từng tên giữa các nguồn chưa hoàn toàn trùng nhau, nên khi cần giải nghĩa nên dẫn rõ tài liệu.
Nhóm Mạ Ngăn thường được mô tả là sống ở vùng trung tâm, quanh Bảo Lộc, Bảo Lâm cũ; Mạ Xốp ở vùng ven sông, Mạ Tô ở vùng thượng nguồn; Mạ Krung sống gần người Cơ Ho và M'Nông ở vùng giáp ranh. Các nhóm khác nhau đôi chút về giọng nói, hoa văn trên vải và một số lễ thức.
Tiếng Mạ thuộc nhóm Môn – Khmer, nhánh Ba Na, gần với tiếng Cơ Ho, M'Nông và Xtiêng. Người Mạ và người Cơ Ho ở vùng giáp nhau nghe hiểu nhau khá dễ. Chữ Mạ dùng chữ cái Latinh, đã có một số tài liệu học chữ và ấn phẩm song ngữ, nhưng chưa phổ biến bằng chữ của các dân tộc đông dân hơn ở Tây Nguyên.
Người Mạ sống ở đâu theo 34 tỉnh thành mới
Theo Tổng điều tra năm 2019, người Mạ có khoảng 50.300 người. Phần lớn sống ở Lâm Đồng cũ: Bảo Lộc, Bảo Lâm, Di Linh, Đạ Huoai, Đạ Tẻh, Cát Tiên cũ. Một phần sống ở Đắk Nông cũ, vùng giáp Lâm Đồng. Sau sắp xếp năm 2025, cả hai vùng này thuộc tỉnh Lâm Đồng mới, nên gần như toàn bộ người Mạ ở Việt Nam nay sống trong một tỉnh.
Ngoài ra, người Mạ còn ở vùng Tân Phú, Định Quán cũ của tỉnh Đồng Nai, nơi sông Đồng Nai chảy xuống vùng thấp. Ở đây người Mạ sống xen với người Chơ Ro, Xtiêng và người Kinh.
Sông Đồng Nai (người Mạ gọi là Đạ Đờng) là trục của vùng cư trú. Từ xưa, người Mạ lập làng dọc hai bờ sông và các phụ lưu, vừa làm rẫy trên đồi vừa đánh cá trên sông. Rừng Cát Tiên, nay là vườn quốc gia, nằm trong vùng đất người Mạ sinh sống từ lâu; vài nhà nghiên cứu nêu giả thuyết về quan hệ giữa người Mạ với chủ nhân khu di tích khảo cổ Cát Tiên, nhưng đây là vấn đề còn được bàn, chưa có kết luận.
Làng, nhà ở và gia đình
Làng Mạ gọi là bon, mỗi bon có ranh giới đất rừng, đứng đầu là già làng được chọn theo uy tín. Làng truyền thống gồm một hoặc vài nhà sàn dài, mỗi nhà dài là nơi ở của nhiều gia đình nhỏ có quan hệ họ hàng. Nhà dài Mạ được mô tả là sàn thấp, mái tranh dài, mỗi gia đình có bếp riêng dọc theo nhà, giữa nhà là không gian chung để tiếp khách và làm lễ.
Về quan hệ dòng họ, các tài liệu mô tả người Mạ không hoàn toàn giống nhau: có nguồn ghi người Mạ theo phụ hệ, có nguồn nhấn mạnh tục ở rể một thời gian sau hôn nhân và vai trò của phía mẹ. Điều chắc chắn hơn là gia đình Mạ ngày nay chủ yếu là gia đình nhỏ, và tập quán có khác giữa các nhóm. Vì vậy khi viết về hôn nhân, thừa kế của người Mạ, cách an toàn là mô tả theo từng vùng và dẫn rõ nguồn.
Luật tục Mạ quy định chuyện đất rừng, hôn nhân, cách xử phạt người vi phạm, cách hoà giải giữa các gia đình. Già làng và những người lớn tuổi am hiểu luật tục vẫn là người được mời tới khi có tranh chấp nhỏ trong bon.
Rẫy lúa và lịch mùa vụ
Kinh tế truyền thống của người Mạ dựa vào rẫy lúa. Người ta phát rẫy cuối mùa khô, đốt, rồi chờ những cơn mưa đầu mùa để tra hạt. Lúa rẫy được trồng xen ngô, kê, bí, bầu, đậu, thuốc lá. Rẫy được canh tác vài năm rồi bỏ hoá để rừng hồi lại. Ở những vùng ven sông, người Mạ làm thêm ruộng nước nhỏ.
Mùa rẫy đi kèm nhiều nghi lễ: lễ cúng trước khi phát rẫy, lễ tra hạt, lễ cầu mưa, lễ cúng hồn lúa, lễ mừng lúa mới. Lễ mừng lúa mới là lễ lớn của bon, có rượu cần, chiêng và các món ăn từ gạo mới. Trước đây một số bon còn tổ chức lễ đâm trâu trong các dịp lớn; ngày nay nghi thức này phần lớn đã được giản lược.
Ngoài rẫy, người Mạ săn bắn, hái lượm, đánh cá, nuôi trâu, heo, gà. Ngày nay vùng người Mạ là vùng chè, cà phê, sầu riêng nổi tiếng quanh Bảo Lộc, Di Linh; nhiều gia đình Mạ trồng chè, cà phê, cây ăn trái hoặc làm công cho các trang trại. Diện tích rẫy lúa truyền thống thu hẹp nhiều.
Nghề dệt vải: niềm tự hào của phụ nữ Mạ
Nghề dệt là nét được nhắc nhiều nhất khi nói về người Mạ. Phụ nữ Mạ dệt bằng khung dệt căng lưng: một đầu khung buộc vào cột nhà hay gốc cây, đầu kia vòng qua lưng người dệt, người ngồi duỗi chân, dùng sức ngả người để căng sợi. Kiểu khung này cho ra tấm vải khổ hẹp, dài, dùng làm váy, khố, tấm choàng.
Vải Mạ thường có nền chàm hoặc đen, trên đó dệt hoa văn bằng sợi trắng, đỏ, vàng, kèm hạt cườm ở một số loại vải lễ. Hoa văn là những hình hình học nhỏ: hình thoi, tam giác, đường gấp khúc, xen hoạ tiết lấy cảm hứng từ cây cỏ, con vật. Người làm nghề nhận ra vải của từng nhóm, từng làng qua cách bố trí dải hoa văn. Ý nghĩa từng hoạ tiết chỉ nên nói "theo cách giải thích phổ biến", vì giữa các nghệ nhân cũng có cách hiểu khác nhau.
Trước đây sợi được kéo từ bông tự trồng, nhuộm bằng lá chàm và vỏ cây; nay phần nhiều dùng sợi công nghiệp, màu phong phú hơn. Ở một số bon quanh Bảo Lộc, Bảo Lâm có nhóm, hợp tác xã dệt duy trì nghề, dạy lại cho thiếu nữ. Góc mua bán thổ cẩm không phải đề tài của bài này; điều đáng nhớ là mỗi tấm vải dệt tay tốn nhiều ngày công và chứa một phần trí nhớ của làng.
Phân biệt người Mạ với các dân tộc láng giềng
Mạ và Cơ Ho. Hai dân tộc sống cạnh nhau trên cao nguyên Di Linh, tiếng nói gần nhau, nhiều người song ngữ, nên khách lạ dễ nhầm. Điểm phân biệt thường được nêu: người Cơ Ho sống nhiều hơn ở vùng cao Lâm Viên và Di Linh, theo mẫu hệ rõ rệt; người Mạ tập trung ở phía nam, dọc sông Đồng Nai, quanh Bảo Lộc, Cát Tiên cũ. Vải dệt hai bên cũng khác ở cách phối màu và kiểu dải hoa văn.
Mạ và M'Nông. Người M'Nông sống chủ yếu ở vùng Đắk Nông cũ và Đắk Lắk, phía tây bắc vùng người Mạ. Hai dân tộc chung nhánh ngôn ngữ, có nhiều điểm giống trong lễ thức và nhạc cụ, nhưng là hai dân tộc riêng trong danh mục 54 dân tộc, với lịch sử cư trú và tên tự gọi khác nhau.
Mạ, Xtiêng và Chơ Ro. Xuôi theo sông Đồng Nai về phía Đông Nam Bộ, người Mạ sống gần người Xtiêng và Chơ Ro. Ba dân tộc này cùng nhóm Môn – Khmer, đều có truyền thống rẫy lúa, nhưng người Xtiêng và Chơ Ro thuộc vùng Đông Nam Bộ, còn người Mạ gắn với rìa nam Tây Nguyên.
Vì sao nên phân biệt rõ. Gộp nhiều dân tộc thành một khối "người Thượng" hay "đồng bào Tây Nguyên" chung chung là cách nhìn thiếu tôn trọng, làm mất đi tên gọi và lịch sử riêng của từng cộng đồng. Khi viết hay nói về một người Mạ, nên gọi đúng là người Mạ, và nếu biết thì nêu cả nhóm Mạ Ngăn, Mạ Xốp, Mạ Tô hay Mạ Krung.
Âm nhạc, lễ nghi và đời sống hôm nay
Người Mạ có dàn cồng chiêng và là một chủ thể của Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên. Ngoài chiêng, có các nhạc cụ tre nứa, kèn môi, khèn bầu. Những dịp lễ lớn của bon là lúc cả làng nghe chiêng, múa vòng, uống rượu cần quanh cây nêu.
Hôm nay, đời sống người Mạ thay đổi nhanh theo vùng đô thị và vùng chuyên canh cây công nghiệp. Nhà xây thay nhà dài, trẻ em đi học ở trường phổ thông, nhiều người trẻ làm việc ở thành phố. Cộng đồng Mạ ít người hơn các dân tộc lân cận nên việc giữ tiếng nói, nghề dệt và chiêng càng cần sự chủ động của các gia đình và sự hỗ trợ của địa phương. Một số chương trình văn hoá, lễ hội cấp tỉnh có tiết mục của các đội chiêng, đội dệt người Mạ.
Nguồn đọc thêm: Bảo tàng Lâm Đồng ở Đà Lạt có phần trưng bày về người Mạ; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có bộ sưu tập vải dệt của nhiều dân tộc Tây Nguyên, trong đó có vải Mạ; các công trình của Viện Dân tộc học; sách về văn hoá các dân tộc ở Lâm Đồng. Khi gặp số dân, nên dùng số Tổng điều tra 2019 với chữ "khoảng"; khi gặp các giả thuyết về lịch sử cổ, nên ghi rõ đó là giả thuyết.
Câu hỏi thường gặp
Người Mạ sống ở đâu?
Người Mạ sống chủ yếu ở tỉnh Lâm Đồng mới, quanh Bảo Lộc, Bảo Lâm, Di Linh, Đạ Huoai, Cát Tiên cũ và vùng Đắk Nông cũ, một phần ở vùng Tân Phú, Định Quán cũ của tỉnh Đồng Nai.
Người Mạ có mấy nhóm?
Tài liệu dân tộc học thường nêu bốn nhóm: Mạ Ngăn, Mạ Xốp, Mạ Tô và Mạ Krung. Các nhóm khác nhau đôi chút về giọng nói, hoa văn trên vải và một số lễ thức.
Vải dệt của người Mạ có gì đặc biệt?
Vải Mạ dệt bằng khung căng lưng, nền chàm hoặc đen, hoa văn hình học nhỏ và đều bằng sợi trắng, đỏ, vàng, có loại đính hạt cườm. Người trong nghề nhận ra vải từng nhóm qua cách bố trí dải hoa văn.
Người Mạ có liên quan tới di tích Cát Tiên không?
Vùng Cát Tiên nằm trong đất cư trú lâu đời của người Mạ, và có nhà nghiên cứu nêu giả thuyết về mối quan hệ này. Tuy vậy đây vẫn là vấn đề còn được bàn, chưa có kết luận chính thức.
Sông Đồng Nai có ý nghĩa gì với người Mạ?
Sông Đồng Nai, người Mạ gọi là Đạ Đờng, là trục của vùng cư trú. Các bon Mạ xưa dựng dọc hai bờ sông và phụ lưu, vừa làm rẫy trên đồi vừa đánh cá trên sông.
Tiếng Mạ có chữ viết không?
Tiếng Mạ có chữ viết dùng chữ cái Latinh, đã có một số tài liệu học chữ và ấn phẩm song ngữ. Tuy nhiên mức phổ biến còn hạn chế so với chữ của các dân tộc đông dân hơn ở Tây Nguyên.