DacDiem.comĐặc Điểm
Lễ hội và phong tục

Hát then, đàn tính của người Tày, Nùng, Thái: di sản được UNESCO ghi danh

Then là nghi lễ và nghệ thuật hát của người Tày, Nùng, Thái, được UNESCO ghi danh năm 2019: thầy then, đàn tính, xóc nhạc, các loại lễ then, then cổ và then mới.

A long-necked gourd lute resting on an indigo cloth beside a cluster of small bronze jingle bells on a wooden floor of a stilt house, soft window light, close detail

Then là một loại hình thực hành nghi lễ kết hợp hát, đàn và múa của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam, được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019 với tên gọi Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam. Nhạc cụ gắn liền với then là đàn tính, cây đàn có bầu cộng hưởng làm từ quả bầu khô.

Với người ngoài, then thường được biết qua những làn điệu ngọt ngào trên sân khấu. Nhưng gốc của then là nghi lễ trong gia đình, do người làm then thực hiện để cầu an, cầu mùa, chúc thọ. Bài này phân biệt hai lớp đó, giải thích về đàn tính, xóc nhạc, các loại lễ then, cách then được truyền dạy và tình hình bảo tồn hiện nay.

Then là gì: nghi lễ và nghệ thuật

Trong cách hiểu của người Tày, Nùng, chữ "then" vừa chỉ thế giới bên trên, nơi các vị thần được tin là ngự, vừa chỉ người thực hành nghi lễ, vừa chỉ chính lối hát dùng trong nghi lễ đó. Một cuộc then truyền thống là một hành trình được kể bằng lời hát: người làm then cùng "đoàn quân then" vượt núi, qua sông, lên tới thế giới bên trên để dâng lễ, xin điều tốt lành cho gia chủ, rồi trở về.

Lời then vì thế dài, có cấu trúc chương đoạn, mô tả cảnh vật, con đường, những chặng nghỉ, xen lời răn dạy đạo lý, lời chúc phúc. Nhiều đoạn then có giá trị văn chương cao, được các nhà nghiên cứu sưu tầm, dịch và xuất bản. Nghe một cuộc then đầy đủ có thể mất nhiều giờ, có khi suốt đêm.

Bên cạnh then nghi lễ là then trong sinh hoạt văn nghệ: những làn điệu then được tách khỏi nghi lễ, đặt lời mới, hát trên sân khấu, trong liên hoan, trên sóng phát thanh. Hai lớp này liên quan chặt chẽ nhưng không giống nhau. Hồ sơ UNESCO nhấn mạnh then là một thực hành tín ngưỡng gắn với đời sống cộng đồng, không chỉ là một loại hình biểu diễn.

Người làm then và cách then được truyền dạy

Người thực hành then có thể là nam hoặc nữ, ở nhiều vùng Tày, Nùng có đông người làm then là phụ nữ. Theo quan niệm truyền thống, không phải ai cũng làm then được; người làm then thường được cho là có "căn", và phải trải qua thời gian học việc với một thầy then lớn tuổi, học thuộc lời, học đàn, học các nghi thức.

Khi đủ điều kiện, người học làm lễ nhận chức để chính thức hành nghề. Nhiều tài liệu gọi lễ này là lễ cấp sắc then, có nơi gọi là lẩu then; đây là một trong những nghi lễ lớn và đẹp nhất của then, có nhiều thầy then cùng tham gia, hát đàn suốt nhiều ngày. Người làm then sau đó có thể làm lễ thêm các bậc cao hơn trong đời hành nghề.

Then được truyền dạy chủ yếu bằng truyền miệng và qua sách chép tay bằng chữ Nôm Tày. Người học phải ở bên thầy, theo thầy đi làm lễ, nghe và nhớ. Ngày nay, bên cạnh cách học truyền thống, nhiều câu lạc bộ then, đàn tính ở các địa phương dạy cho người trẻ phần hát và đàn, tách khỏi phần nghi lễ. Đây là một con đường bảo tồn quan trọng, dù không thay được việc học trọn vẹn với một người làm then.

Đàn tính và xóc nhạc: hai nhạc cụ không thể thiếu

Một cuộc then truyền thống luôn có tiếng đàn tính và tiếng xóc nhạc. Bảng dưới đây tóm tắt đặc điểm hai nhạc cụ này:

Nhạc cụCấu tạoVai trò trong then
Đàn tínhBầu cộng hưởng làm từ quả bầu khô cắt một phần, mặt đàn bằng gỗ mỏng; cần đàn dài bằng gỗ; thường có hai hoặc ba dây tuỳ vùng, tuỳ dân tộcĐệm cho lời hát, giữ giai điệu, chuyển đoạn; người làm then vừa đàn vừa hát
Xóc nhạcChùm nhạc đồng nhỏ buộc vào dây hoặc vòng, cầm tay hoặc buộc vào ngón chânGiữ nhịp, tạo âm thanh tượng trưng cho bước đi của đoàn quân then, đánh dấu những chặng hành trình

Trong tiếng Tày, đàn tính còn được gọi là tính tẩu, theo cách giải thích phổ biến nghĩa là đàn làm từ quả bầu. Quả bầu được chọn kỹ: tròn, vỏ dày, khô già. Người làm đàn ở các làng nghề vùng Việt Bắc vẫn giữ cách làm thủ công, chọn gỗ cho cần đàn, cắt bầu, căng dây, chỉnh âm theo tai.

Tiếng đàn tính trong, ấm, hợp với giọng hát then. Xóc nhạc cho âm thanh lanh canh; khi người làm then lắc nhạc theo nhịp, người nghe có cảm giác đoàn người đang đi đường xa. Trong then có cả những đoạn múa nhẹ, người làm then hoặc các cô gái phụ lễ múa với quạt, với chùm nhạc.

Các loại lễ then thường gặp

Then được làm trong nhiều dịp của đời sống gia đình. Tài liệu thường nhắc tới các loại sau, tên gọi cụ thể thay đổi theo vùng:

  • Then cầu an. Làm khi gia đình mong một năm yên ổn, hoặc khi có người ốm lâu, có điều không may, để cầu cho mọi việc trở lại bình thường.
  • Then chúc thọ. Làm mừng thọ ông bà, cha mẹ khi đến tuổi cao, lời then kể chuyện đi xin thêm tuổi thọ, chúc con cháu sum vầy.
  • Then cầu mùa. Gắn với lịch nông nghiệp, cầu cho mưa thuận, lúa tốt, vật nuôi khoẻ.
  • Then mừng nhà mới, mừng sinh con. Làm trong các dịp vui của gia đình.
  • Then cấp sắc cho người làm then. Lễ nhận chức, lễ lên bậc của người làm then, có nhiều thầy then tham gia.
  • Then trong dịp Tết và lễ hội. Ở một số nơi, then được làm đầu năm, hoặc trình diễn trong các lễ hội như Lồng tồng.

Khi nói về then cầu an trong lúc ốm đau, cần hiểu đó là thực hành tín ngưỡng của cộng đồng, có giá trị an ủi tinh thần; việc chữa bệnh vẫn cần đến cơ sở y tế. Nhiều gia đình ngày nay vừa đưa người ốm đi khám, vừa làm lễ theo phong tục, như hai việc song song.

Lời then nói về những gì

Hành trình qua nhiều chặng. Phần lớn lời then nghi lễ kể một cuộc đi xa: rời nhà gia chủ, qua rừng, qua suối, qua những cửa ải, nghỉ chân ở các chặng, rồi tới nơi dâng lễ. Mỗi chặng có cảnh vật, có nhân vật, có khi có cả tiếng cười, nên người nghe dễ hình dung như đang theo một câu chuyện dài.

Đạo lý gia đình và cộng đồng. Xen trong lời kể là những lời khuyên sống hiếu thảo với cha mẹ, hoà thuận anh em, chăm chỉ làm ăn, giữ gìn rừng núi, ruộng nương. Then vì thế cũng là một kho lời dạy truyền đời của người Tày, Nùng.

Tri thức về tự nhiên và đời sống. Lời then nhắc tới tên cây, tên con vật, mùa vụ, cách làm ruộng, cách dựng nhà. Các nhà nghiên cứu xem đây là nguồn tư liệu quý về đời sống vùng Việt Bắc ngày trước.

Giá trị văn chương. Nhiều đoạn then có hình ảnh đẹp, nhịp điệu đều, vần lưng vần chân chặt chẽ. Một số tập then dài đã được sưu tầm, phiên âm, dịch nghĩa và xuất bản, giúp người không biết tiếng Tày cũng tiếp cận được.

Then của người Tày, Nùng và người Thái có gì khác

Hồ sơ UNESCO gộp then của ba dân tộc vào một di sản, nhưng mỗi cộng đồng có sắc thái riêng. Then của người Tày, Nùng ở vùng Việt Bắc như Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang là dạng được biết đến nhiều nhất, với đàn tính hai dây hoặc ba dây, xóc nhạc, lời then bằng tiếng Tày, tiếng Nùng, có sách then chép tay bằng chữ Nôm Tày.

Người Thái ở Tây Bắc và miền tây Thanh Hoá, Nghệ An cũng có thực hành then, với cây đàn tính và lời hát bằng tiếng Thái. Ở người Thái, then đan xen với hệ thống nghi lễ riêng, và người hát then sử dụng giai điệu, lối nhả chữ khác với vùng Tày, Nùng. Có tài liệu ghi then Thái gần với các lối hát kể chuyện khác của người Thái.

Ngay trong người Tày cũng có nhiều lối then theo vùng, như then Cao Bằng, then Lạng Sơn, then vùng Tuyên Quang, khác nhau ở giai điệu, cách lên dây, cách hát. Người trong nghề nghe vài câu là đoán được người hát đến từ đâu. Sự đa dạng ấy là một lý do khiến then được đánh giá cao như một di sản sống của nhiều cộng đồng.

Bảo tồn then hôm nay và nơi tìm hiểu

Sau khi được UNESCO ghi danh năm 2019, then được quan tâm nhiều hơn. Các tỉnh có then tổ chức kiểm kê người thực hành, mở lớp truyền dạy, thành lập câu lạc bộ đàn tính, và định kỳ có các liên hoan nghệ thuật hát then, đàn tính quy mô toàn quốc. Then xuất hiện nhiều trên sóng truyền hình, mạng xã hội, giúp người trẻ biết tới.

Những thách thức vẫn còn: người làm then cao tuổi dần, lời then cổ khó, chữ Nôm Tày ít người đọc được; việc trình diễn trên sân khấu đôi khi làm mờ phần nghi lễ gốc. Các nhà nghiên cứu khuyến nghị phân biệt then nghi lễ trong cộng đồng với then văn nghệ, tôn trọng không gian thực hành của người làm then và không biến nghi lễ thành sản phẩm du lịch đơn thuần.

Người muốn tìm hiểu có thể nghe then qua các câu lạc bộ ở địa phương, xem trưng bày về người Tày, Nùng, Thái ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, hoặc đọc các tuyển tập lời then đã được sưu tầm, dịch nghĩa. Nếu được mời dự một cuộc then trong gia đình, nên giữ yên lặng khi người làm then đang hát, hỏi trước khi ghi âm, chụp ảnh, và không chạm vào đàn, xóc nhạc, đồ lễ.

Câu hỏi thường gặp

Hát then được UNESCO ghi danh năm nào?

Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019. Di sản được ghi danh là cả thực hành nghi lễ, không chỉ phần hát biểu diễn.

Đàn tính làm bằng gì?

Đàn tính có bầu cộng hưởng làm từ quả bầu khô, mặt đàn bằng gỗ mỏng, cần đàn dài bằng gỗ và thường có hai hoặc ba dây. Trong tiếng Tày, đàn còn được gọi là tính tẩu, theo cách giải thích phổ biến nghĩa là đàn làm từ quả bầu.

Then nghi lễ và then văn nghệ khác nhau thế nào?

Then nghi lễ do người làm then thực hiện trong gia đình để cầu an, chúc thọ, cầu mùa, có lời dài kể hành trình dâng lễ. Then văn nghệ tách các làn điệu ra, đặt lời mới, hát trên sân khấu và trong liên hoan.

Ai được làm then?

Theo quan niệm truyền thống, người làm then được cho là có căn và phải học việc lâu năm với thầy then, sau đó làm lễ nhận chức. Người làm then có thể là nam hoặc nữ, ở nhiều vùng Tày, Nùng có đông người làm then là phụ nữ.

Xóc nhạc trong then dùng để làm gì?

Xóc nhạc là chùm nhạc đồng nhỏ, người làm then lắc theo nhịp để giữ nhịp cho lời hát và tượng trưng cho bước đi của đoàn quân then trên hành trình. Âm thanh lanh canh của xóc nhạc đánh dấu các chặng trong cuộc then.

Muốn học đàn tính, hát then thì bắt đầu từ đâu?

Có thể tìm các câu lạc bộ then, đàn tính ở các tỉnh vùng Việt Bắc và Tây Bắc, nơi nghệ nhân dạy hát và đàn cho người mới. Nghe các tuyển tập then đã sưu tầm cũng giúp làm quen giai điệu trước khi học trực tiếp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138