DacDiem.comĐặc Điểm
Lễ hội và phong tục

Lễ cấp sắc của người Dao: ý nghĩa, các bậc lễ và ai được làm lễ

Lễ cấp sắc là nghi lễ trưởng thành của đàn ông Dao: vì sao phải làm, bậc ba đèn, bảy đèn, mười hai đèn, ai được thụ lễ và buổi lễ diễn ra thế nào.

Hand-painted ritual scrolls with colorful figures hanging on a wooden wall inside a Dao house, small oil lamps glowing on a low altar table, incense haze, warm dim light, no writing

Lễ cấp sắc là nghi lễ quan trọng bậc nhất trong đời một người đàn ông Dao: qua lễ này, người đó được cộng đồng và dòng họ thừa nhận là đã trưởng thành, được nhận một tên riêng dùng trong nghi lễ, được phép tham gia các việc cúng bái của gia đình, dòng họ, và theo quan niệm truyền thống, khi mất đi sẽ được về đoàn tụ cùng tổ tiên. Lễ có nhiều bậc, phổ biến nhất là bậc ba đèn, cao hơn là bảy đèn và mười hai đèn; bậc càng cao thì lễ càng dài, càng tốn kém và người thụ lễ càng được nể trọng.

Bài này giải thích ý nghĩa của lễ cấp sắc, ai được làm lễ, khác nhau giữa các bậc, việc chuẩn bị, trình tự chính, các thành tố nghệ thuật đi kèm và những thay đổi hiện nay. Mỗi nhóm Dao, mỗi vùng lại có cách làm riêng, nên phần mô tả dưới đây là những nét chung mà tài liệu dân tộc học thường ghi nhận, không phải một khuôn cố định cho mọi bản.

Lễ cấp sắc là gì và vì sao người Dao coi trọng

Chữ "cấp sắc" có thể hiểu nôm na là được trao một tờ sắc, một thứ giấy chứng nhận. Trong lễ, thầy cúng chủ trì sẽ trao cho người thụ lễ một bản ghi tên riêng dùng trong nghi lễ, nhiều nơi gọi là tên âm hay pháp danh, kèm những lời dặn về cách sống. Từ đó trở đi, người đàn ông ấy có hai tên: tên thường gọi trong đời sống và tên dùng khi cúng bái, khi được nhắc đến trong các nghi lễ của dòng họ sau này.

Người Dao xem lễ cấp sắc là cột mốc chuyển từ chỗ "chưa đủ" sang chỗ "đã đủ". Theo quan niệm truyền thống, người chưa cấp sắc dù nhiều tuổi vẫn được coi như còn non, chưa được giao những việc hệ trọng trong nghi lễ gia đình. Người đã cấp sắc thì được tham gia cúng tổ tiên, có thể theo học để làm thầy cúng, và có tiếng nói hơn trong dòng họ.

Ý nghĩa thứ ba là sợi dây nối với tổ tiên. Người Dao thờ Bàn Vương là thuỷ tổ, và nhiều nhóm tin rằng người đã cấp sắc mới được ghi danh để sau khi mất về đoàn tụ cùng tổ tiên. Vì vậy có gia đình tích cóp nhiều năm, thậm chí cả chục năm, để lo một lễ cấp sắc cho chồng, cho con. Lễ còn mang chức năng giáo dục: những lời răn trong lễ nhắc người thụ lễ sống ngay thẳng, không trộm cắp, không làm hại người, biết giúp đỡ người trong bản.

Ai được làm lễ cấp sắc

Người thụ lễ chủ yếu là nam giới. Tuổi làm lễ không cố định: có nhóm làm cho thiếu niên từ khoảng mười tuổi trở lên, có nơi đợi tới khi người con trai đã lập gia đình và gia đình đủ điều kiện. Điều kiện quan trọng hơn tuổi là gia đình có lo được lễ hay không, vì một lễ cấp sắc cần nhiều gạo, lợn, gà, rượu và công mời thầy, mời họ hàng.

Ở một số nhóm, khi người đàn ông đã có vợ làm lễ cấp sắc thì người vợ cũng được ngồi cùng, cùng nhận lời răn và được coi là cùng thụ lễ. Tài liệu về người Dao Tiền và một số nhóm khác có ghi nhận chi tiết này, nhưng mức độ tham gia của người vợ khác nhau giữa các vùng. Phụ nữ chưa chồng thì thường không làm lễ riêng.

Một gia đình có thể gộp nhiều người cùng làm lễ một lần, ví dụ hai anh em hoặc cha con, để đỡ tốn kém. Cũng có khi vài gia đình trong bản góp lại tổ chức chung. Thời điểm thường được chọn là cuối năm âm lịch, sau mùa thu hoạch, khi nhà có lúa mới và người trong bản rảnh việc nương, có thể đến dự nhiều ngày.

Người chủ trì là thầy cả, có thể có thêm vài thầy phụ giúp. Thầy phải là người đã cấp sắc ở bậc cao, thông thạo sách cúng viết bằng chữ Nôm Dao và thuộc trình tự nghi lễ.

Ba bậc lễ: ba đèn, bảy đèn, mười hai đèn

Cách gọi các bậc theo số đèn là cách gọi phổ biến nhất. Bảng sau tóm tắt những khác biệt mà nhiều tài liệu thống nhất; chi tiết cụ thể luôn tuỳ nhóm và tuỳ thầy.

Bậc lễThời lượng thường gặpÝ nghĩa chungGhi chú
Ba đènKhoảng một đến hai ngày đêmBậc đầu tiên, gần như người đàn ông Dao nào cũng mong được làmPhổ biến nhất, chi phí vừa sức nhiều gia đình
Bảy đènDài hơn bậc ba đèn, thêm nhiều đoạn lễNâng vị thế người thụ lễ trong dòng họKhông phải nhóm Dao nào cũng tách riêng bậc này
Mười hai đènCó thể kéo dài nhiều ngày đêm liềnBậc cao nhất, người thụ lễ được kính trọng đặc biệtÍt người làm vì công phu và tốn kém

Đèn ở đây là những ngọn đèn dầu nhỏ được thắp trong lễ. Số đèn gắn với bậc lễ và mang ý nghĩa ánh sáng soi đường, che chở cho người thụ lễ. Có tài liệu ghi người thụ lễ ở bậc ba đèn được đặt đèn trên đầu và hai vai trong một đoạn nghi thức, ở các bậc cao thì số đèn tăng lên. Một số nhóm còn có cách gọi bậc lễ khác, không theo số đèn, nên khi đọc tài liệu cần để ý tên nhóm Dao được nhắc tới.

Người đã làm bậc thấp có thể làm tiếp bậc cao hơn sau này, khi gia đình có điều kiện. Ở nhiều bản, số người đã qua lễ mười hai đèn chỉ đếm trên đầu ngón tay.

Chuẩn bị cho một lễ cấp sắc

Việc chuẩn bị thường bắt đầu từ trước đó cả năm, có khi lâu hơn. Những phần việc chính gồm:

  • Xem ngày và mời thầy. Gia đình nhờ thầy chọn ngày làm lễ, rồi mời thầy cả cùng các thầy phụ. Thầy giỏi ở vùng thường được nhiều nhà mời nên phải hẹn sớm.
  • Lương thực và lễ vật. Gạo, lợn, gà, rượu được tích dần; lợn để làm lễ thường được nuôi riêng từ trước. Lễ vật cụ thể và số lượng tuỳ bậc lễ, tuỳ lời thầy.
  • Đồ dùng trong lễ. Bộ tranh thờ, sách cúng, chuông, trống, tù và, ấn, giấy bản cắt hình, đèn dầu. Thầy thường mang theo phần lớn đồ nghề của mình.
  • Trang phục. Người thụ lễ chuẩn bị bộ quần áo mới, có nơi là bộ áo lễ thêu riêng. Người vợ nếu cùng thụ lễ cũng may sẵn trang phục đẹp nhất.
  • Không gian. Gian chính trong nhà được dọn để dựng đàn lễ, treo tranh; có bản dựng thêm một đàn cao ngoài sân cho đoạn nghi thức ở bậc lễ lớn.
  • Người giúp việc. Họ hàng, hàng xóm đến từ trước để giã gạo, mổ lợn, nấu nướng cho khách trong nhiều ngày.

Trong thời gian trước lễ, người thụ lễ thường phải giữ một số kiêng cữ theo lời thầy, như giữ gìn lời ăn tiếng nói, kiêng một số việc. Mức kiêng cữ cụ thể mỗi nơi một khác.

Trình tự chính của buổi lễ

Không có trình tự nào giống hệt nhau giữa các nhóm Dao. Dưới đây là khung các phần thường thấy, được nhiều nhà nghiên cứu mô tả:

  1. Thầy dựng đàn lễ, treo bộ tranh thờ ở gian chính, bày lễ vật và thắp hương, đèn; mở đầu bằng lời khấn trình báo với tổ tiên và các vị được thờ về việc gia đình làm lễ.
  2. Người thụ lễ được dẫn ra trước đàn, ngồi theo vị trí thầy chỉ định; các thầy luân phiên đọc sách cúng bằng chữ Nôm Dao theo giai điệu riêng.
  3. Phần thắp đèn và đặt đèn: các ngọn đèn dầu được thắp theo số đèn của bậc lễ, gắn với lời khấn xin soi sáng, che chở cho người thụ lễ.
  4. Các đoạn múa nghi lễ xen kẽ: thầy và người phụ lễ múa với chuông, ấn, kiếm gỗ hoặc gậy, theo nhịp trống và chiêng nhỏ.
  5. Ở bậc lễ cao, có tài liệu ghi đoạn người thụ lễ từ trên đàn cao ngả xuống tấm chăn hoặc lưới căng sẵn bên dưới, tượng trưng cho việc được đón nhận vào hàng người đã thụ lễ.
  6. Thầy đọc lời răn, giao tên riêng dùng trong nghi lễ và trao bản sắc cho người thụ lễ; người thụ lễ cúi lạy nhận.
  7. Kết thúc bằng lễ tạ, mời thầy, họ hàng và bà con trong bản dự bữa cơm chung, nhiều nơi kéo dài sang cả ngày hôm sau.

Tổng thời gian tuỳ bậc lễ: từ một, hai ngày đêm ở bậc ba đèn tới nhiều ngày đêm liền ở bậc mười hai đèn. Khách dự thường được chủ nhà mời ăn uống suốt thời gian lễ.

Tranh thờ, nhạc cụ và điệu múa trong lễ

Lễ cấp sắc là nơi hội tụ gần như đủ các loại hình nghệ thuật dân gian của người Dao. Đầu tiên là tranh thờ: những bức tranh vẽ tay trên giấy bản hoặc vải, màu đỏ, xanh, vàng rực, thể hiện các vị được thờ, cảnh âm phủ, thiên giới, binh tướng. Một bộ tranh có nhiều bức, được treo thành hàng sau đàn lễ. Nghề vẽ tranh thờ được truyền trong dòng thầy cúng, người vẽ phải theo đúng mẫu cổ, và tranh được gìn giữ cẩn thận, chỉ mở ra trong dịp lễ.

Thứ hai là âm nhạc. Nhạc cụ thường thấy gồm trống, chiêng nhỏ, chuông đồng cầm tay, tù và, có nơi có sáo hoặc kèn. Âm nhạc giữ nhịp cho lời cúng và các điệu múa, đồng thời đánh dấu chuyển đoạn của buổi lễ. Lời cúng được ngâm đọc theo giai điệu, có đoạn giống như hát, nên nhiều nhà nghiên cứu xem đây là kho dân ca nghi lễ.

Thứ ba là múa. Các điệu múa như múa chuông, múa đao, múa gậy được mô tả nhiều trong tài liệu; mỗi điệu gắn với một đoạn nghi lễ, có động tác bước, xoay, cúi theo khuôn. Người xem ngoài cộng đồng thường bị cuốn hút bởi phần múa, nhưng với người Dao, đó trước hết là một phần của nghi thức chứ không phải màn biểu diễn. Cuối cùng là văn tự: sách cúng chép tay bằng chữ Nôm Dao, được thầy truyền cho học trò, là nguồn tư liệu quý về ngôn ngữ, lịch sử và quan niệm của người Dao.

Lễ cấp sắc hôm nay: giữ gìn và đổi thay

Ngày nay lễ cấp sắc vẫn được thực hành ở nhiều bản Dao vùng núi phía Bắc như Tuyên Quang, Lào Cai, Thái Nguyên, Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Phú Thọ. Một số địa phương đã kiểm kê và đưa lễ cấp sắc của nhóm Dao tại chỗ vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể; muốn biết chính xác địa phương nào, nhóm nào, năm nào, nên tra danh mục do cơ quan quản lý văn hoá công bố thay vì dựa vào tin truyền miệng.

Cùng với việc giữ gìn là những điều chỉnh. Nhiều nơi rút ngắn thời gian, giảm lễ vật, tổ chức gộp nhiều người để bớt gánh nặng chi phí cho gia đình. Lớp thầy cúng già dần, người trẻ học chữ Nôm Dao ít hơn, nên một số địa phương mở lớp dạy chữ, chép lại sách cúng. Tranh thờ cũ bị mua gom một thời, nay được ý thức gìn giữ hơn.

Khi có dịp được mời dự lễ, khách nên hỏi chủ nhà trước khi chụp ảnh, nhất là chụp tranh thờ và đàn lễ; không chạm vào đồ thờ; không đi lại chắn trước đàn khi thầy đang hành lễ; ăn mặc kín đáo và giữ trật tự. Lễ cấp sắc là việc hệ trọng của một gia đình, người ngoài được dự là được tin cậy. Muốn tìm hiểu kỹ hơn, có thể xem phần trưng bày về người Dao ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và các công trình của Viện Dân tộc học viết về tín ngưỡng người Dao.

Câu hỏi thường gặp

Lễ cấp sắc của người Dao có bắt buộc với mọi người đàn ông không?

Theo quan niệm truyền thống, người đàn ông Dao nào cũng mong được cấp sắc ít nhất một lần vì đó là dấu mốc trưởng thành và nối với tổ tiên. Tuy vậy, việc làm lễ còn tuỳ điều kiện từng gia đình nên không phải ai cũng làm được sớm.

Phụ nữ Dao có được làm lễ cấp sắc không?

Phụ nữ thường không làm lễ riêng. Ở một số nhóm, người vợ được ngồi cùng chồng trong lễ cấp sắc, nhận lời răn và được coi là cùng thụ lễ; mức độ tham gia khác nhau tuỳ nhóm Dao và tuỳ vùng.

Lễ cấp sắc ba đèn và mười hai đèn khác nhau thế nào?

Ba đèn là bậc đầu tiên, phổ biến nhất, kéo dài khoảng một đến hai ngày đêm. Mười hai đèn là bậc cao nhất, nhiều đoạn nghi thức hơn, kéo dài nhiều ngày đêm, tốn kém hơn nhiều và người thụ lễ được kính trọng đặc biệt.

Lễ cấp sắc thường được tổ chức vào thời gian nào?

Phần lớn các gia đình chọn cuối năm âm lịch, sau mùa thu hoạch, khi có lúa mới, lợn đã lớn và bà con rảnh việc nương. Ngày cụ thể do thầy cúng xem và chọn cùng gia đình.

Khách du lịch có được xem lễ cấp sắc không?

Có thể, nếu được gia đình mời hoặc đồng ý. Khách nên hỏi trước khi chụp ảnh, không chạm vào đồ thờ, không đi chắn trước đàn lễ, ăn mặc kín đáo và coi đây là việc hệ trọng của gia đình chứ không phải buổi biểu diễn.

Tên riêng nhận trong lễ cấp sắc dùng để làm gì?

Tên này, thường gọi là tên âm hay pháp danh, được dùng trong các dịp cúng bái và khi người đó được nhắc tới trong nghi lễ của dòng họ sau này. Trong đời sống hằng ngày, người ta vẫn dùng tên thường gọi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138