Lồng tồng là lễ hội xuống đồng của người Tày và người Nùng, tổ chức vào tháng Giêng âm lịch để cầu cho một năm mưa thuận gió hoà, mùa màng tốt tươi, người yên vật thịnh. Theo cách giải thích phổ biến, trong tiếng Tày "lồng" là xuống, "tồng" là đồng, nên Lồng tồng nghĩa là xuống đồng. Người Nùng ở nhiều nơi gọi theo cách riêng nhưng cùng ý nghĩa.
Đây là lễ hội cộng đồng lớn nhất trong năm ở nhiều bản Tày, Nùng thuộc Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang và một số vùng khác. Bài dưới đây đi qua thời điểm, nơi tổ chức, phần lễ, phần hội, các làn điệu hát đi kèm và những thay đổi hiện nay, kèm vài lưu ý cho người đến dự.
Lồng tồng diễn ra khi nào và ở đâu
Lồng tồng thường được tổ chức trong khoảng từ mùng bốn đến cuối tháng Giêng âm lịch, mỗi bản, mỗi xã chọn một ngày riêng. Nhiều nơi sắp lịch lệch nhau để bà con các bản có thể đi dự hội của nhau, nên cả tháng Giêng ở vùng Việt Bắc gần như lúc nào cũng có một hội Lồng tồng ở đâu đó.
Nơi tổ chức là một thửa ruộng rộng hoặc bãi đất phẳng ở đầu bản, gần cánh đồng chính. Ruộng lúc này đã gặt xong, đất khô, đủ chỗ cho hàng trăm, có khi hàng nghìn người. Chọn ruộng làm nơi mở hội không phải ngẫu nhiên: lễ hội diễn ra ngay trên mảnh đất sắp gieo cấy, để lời cầu mùa gắn trực tiếp với đồng ruộng.
Người tổ chức thường là các già làng, người có uy tín trong bản, cùng thầy cúng được mời chủ trì phần lễ. Ngày nay, nhiều hội Lồng tồng có sự phối hợp của chính quyền xã, đoàn thể và ngành văn hoá, nhất là các hội quy mô xã hoặc cấp vùng.
Không chỉ người Tày, Nùng, mà người Kinh, người Dao, người Sán Chay sống quanh vùng cũng đến xem và tham gia các cuộc thi, nên Lồng tồng còn là dịp gặp gỡ giữa các dân tộc trong vùng.
Phần lễ: cầu mùa trên đồng
Phần lễ thường diễn ra vào buổi sáng, trang nghiêm và ngắn hơn phần hội. Các bước hay gặp gồm:
- Dựng lễ đài. Một lán nhỏ hoặc bàn thờ tạm được dựng giữa ruộng, bày lễ vật do các gia đình đóng góp.
- Lễ vật. Thường có xôi ngũ sắc, bánh chưng, bánh dày, gà, thịt lợn, rượu, hương, có nơi thêm trầu cau, hoa quả. Xôi ngũ sắc được nhuộm bằng lá cây, là món đặc trưng của ngày hội.
- Lời khấn. Thầy cúng hoặc người chủ lễ khấn các vị thần được thờ theo tín ngưỡng nông nghiệp của người Tày, Nùng, như thần đất, thần nông, thần bản, xin cho năm mới đủ nước, lúa tốt, không sâu bệnh.
- Rước lễ. Ở một số nơi có đoàn rước từ miếu bản hoặc đình làng ra ruộng, đi đầu là người cầm cờ, trống, chiêng.
- Đường cày đầu năm. Nhiều hội có nghi thức một người cao tuổi, khoẻ mạnh, có uy tín cày những đường cày đầu tiên của năm mới, mở đầu mùa vụ.
- Chia lộc. Kết thúc lễ, lễ vật được chia cho mọi người, như một cách nhận lộc đầu năm.
Phần lễ ở mỗi bản có thể đơn giản hay cầu kỳ khác nhau, có nơi giữ đủ các bước cũ, có nơi chỉ còn lời khấn và đường cày tượng trưng. Đây là chuyện bình thường của một lễ hội dân gian sống trong đời sống.
Ném còn: hoạt động trung tâm của hội
Nếu phải chọn một hình ảnh đại diện cho Lồng tồng thì đó là cột còn. Giữa bãi hội, người ta dựng một cây tre hoặc cây gỗ rất cao, trên đỉnh gắn một vòng tròn nhỏ dán giấy màu, gọi là vòng còn. Quả còn là túi vải may nhiều múi màu, bên trong nhồi hạt bông hoặc thóc, có dải tua dài để cầm quăng.
Người chơi đứng dưới đất, cầm tua vung quả còn rồi ném lên cao cho trúng vòng. Vòng nhỏ, cột cao, gió đầu xuân thổi lệch, nên có khi cả buổi mới có người ném xuyên qua vòng. Khi quả còn xuyên thủng lớp giấy trên vòng, cả bãi hội reo hò: theo quan niệm truyền thống, đó là điềm năm mới mùa màng thuận lợi, âm dương hoà hợp.
Ngoài ném lên cột, trai gái còn ném còn cho nhau theo kiểu tung bắt qua lại thành hai bên. Ai đánh rơi có khi phải tặng một vật nhỏ, rồi tìm cách chuộc lại, mở ra những câu chuyện làm quen. Vì thế ném còn vừa mang ý nghĩa cầu mùa, vừa là dịp giao duyên của thanh niên.
Quả còn thường do phụ nữ trong bản tự khâu, chọn vải màu sặc sỡ. Chiếc còn đẹp, khâu chắc, tua dài là niềm tự hào của người làm, nhiều người giữ lại sau hội làm kỷ niệm.
Các cuộc thi dân gian khác trong ngày hội
Kéo co. Hai đội kéo một sợi dây thừng hoặc dây mây. Có nơi tổ chức kéo co theo bản, theo xóm; có nơi chia nam nữ. Tiếng hò reo của người xem làm không khí hội thêm náo nhiệt.
Đánh yến. Quả yến làm từ lông gà cắm vào đế, người chơi dùng bàn tay hoặc vợt gỗ đánh qua lại, giống đánh cầu. Hoạt động này phổ biến ở các bản Tày, Nùng vào dịp đầu năm.
Đánh quay. Con quay gỗ được đẽo tay, quấn dây phóng cho quay; người thi dùng quay của mình bổ vào quay của đối phương. Đây là phần thi của thanh niên, đòi hỏi khéo léo và chính xác.
Đẩy gậy, tung còn, đi cà kheo. Tuỳ địa phương có thêm đẩy gậy, đi cà kheo, chọi gà, múa sư tử, thi cấy lúa, thi nấu cơm. Người Nùng ở một số vùng có múa sư tử trong dịp đầu năm, đi từng nhà chúc Tết rồi ra hội.
Chợ hội. Quanh bãi hội thường có chợ nhỏ bán đồ ăn, bánh trái, đồ thủ công. Đây cũng là nơi bà con các bản gặp lại nhau sau một năm làm lụng.
Hát lượn, hát sli và tiếng đàn tính trong hội
Không có Lồng tồng nào vắng tiếng hát. Người Tày có lượn, những làn điệu hát giao duyên êm, dài hơi, như lượn cọi, lượn slương, lượn then tuỳ vùng. Người Nùng có sli, lối hát đối đáp nhiều bè, giọng cao, thường hát theo cặp, mỗi bên hai người. Các cuộc hát có khi kéo dài từ chiều sang tối, trai bản này hát với gái bản kia, đối đáp bằng lời ví von về thiên nhiên, mùa màng, tình cảm.
Đàn tính, cây đàn có bầu cộng hưởng bằng quả bầu khô, cần dài, thường đi cùng hát then và nhiều làn điệu dân ca Tày. Trong ngày hội, đàn tính có thể vang lên ở sân khấu nhỏ hoặc ngay giữa đám đông, khi những người biết đàn ngồi lại với nhau. Thực hành Then, gắn với đàn tính, đã được UNESCO ghi danh năm 2019, vì vậy nhiều hội Lồng tồng gần đây dành chỗ trang trọng cho phần trình diễn then.
Hát trong Lồng tồng không chỉ để vui. Qua lời hát, người già truyền kinh nghiệm làm ruộng, nhắc chuyện bản mường, người trẻ học cách ăn nói, cách ứng xử. Nhiều cặp vợ chồng ở vùng Việt Bắc kể lại rằng họ quen nhau từ một buổi hát lượn, hát sli đầu xuân.
Vì sao Lồng tồng quan trọng với cộng đồng Tày, Nùng
Mốc mở đầu năm nông nghiệp. Với cư dân trồng lúa nước trong thung lũng, nước, đất và thời tiết quyết định cả năm. Lồng tồng đặt một dấu mốc chung: sau hội, cả bản bắt tay vào làm đất, gieo mạ. Lễ hội vì thế vừa là nghi lễ vừa là lời hiệu triệu bắt đầu mùa vụ.
Gắn kết bản làng. Lễ vật do các gia đình cùng góp, công dựng cột còn, dọn bãi hội do thanh niên trong bản cùng làm. Những việc chung như vậy giúp các nhà gắn bó với nhau, người đi làm ăn xa cũng tranh thủ về dự hội, gặp lại bà con.
Nơi trao truyền văn hoá. Trẻ con lớn lên trong tiếng lượn, tiếng sli, xem người lớn ném còn, khâu còn, nấu xôi ngũ sắc. Không cần lớp học nào, những hiểu biết ấy được truyền qua chính ngày hội.
Dịp giao lưu giữa các bản và các dân tộc. Người các bản, các xã và các dân tộc sống xen cư cùng đến hội, thi tài, hát đối đáp với nhau. Nhiều mối quan hệ thông gia, bạn bè giữa các bản bắt đầu từ đây.
Lồng tồng hôm nay và lưu ý khi đến dự
Lồng tồng hiện vẫn được tổ chức đều đặn ở rất nhiều bản, xã vùng Đông Bắc. Một số hội đã thành sự kiện văn hoá, du lịch cấp xã, cấp vùng, có sân khấu, loa đài, giải thưởng cho các cuộc thi. Cùng với đó là xu hướng giảm bớt phần lễ, tăng phần trình diễn. Nhiều nhà nghiên cứu khuyến nghị giữ phần lễ cầu mùa đúng nghi thức của bản, để hội không chỉ còn là chương trình văn nghệ.
Một số hội Lồng tồng ở các địa phương đã được ghi vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể; tên hội và năm ghi danh cụ thể nên tra trên danh mục do cơ quan văn hoá công bố.
Nếu muốn đến dự, nên hỏi lịch hội của từng xã vì mỗi nơi một ngày. Đến sớm để xem phần lễ buổi sáng, đi giày dễ đi trên ruộng, mặc ấm vì tháng Giêng vùng núi còn lạnh. Khi xem phần lễ, giữ trật tự, không đứng chắn lễ đài, hỏi trước khi chụp cận người cao tuổi. Có thể thử tham gia ném còn, kéo co nếu được mời; người trong bản thường rất cởi mở với khách. Muốn tìm hiểu kỹ hơn, có thể đọc các công trình về tín ngưỡng nông nghiệp của người Tày, Nùng do Viện Dân tộc học và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam xuất bản.
Câu hỏi thường gặp
Lồng tồng nghĩa là gì?
Theo cách giải thích phổ biến, trong tiếng Tày "lồng" là xuống, "tồng" là đồng, nên Lồng tồng nghĩa là xuống đồng. Đây là lễ hội mở đầu mùa vụ, cầu cho năm mới mưa thuận gió hoà, mùa màng tốt tươi.
Lễ hội Lồng tồng tổ chức vào tháng mấy?
Lồng tồng thường diễn ra trong tháng Giêng âm lịch, phổ biến từ mùng bốn trở đi. Mỗi bản, mỗi xã chọn một ngày riêng, nhiều nơi sắp lệch nhau để bà con các bản đi dự hội của nhau.
Ném còn trong hội Lồng tồng có ý nghĩa gì?
Ném còn lên cột cao cho xuyên vòng còn được coi là điềm năm mới mùa màng thuận lợi, âm dương hoà hợp. Ném còn qua lại giữa trai gái còn là dịp làm quen, giao duyên của thanh niên trong ngày hội.
Lồng tồng là lễ hội của dân tộc nào?
Lồng tồng là lễ hội của người Tày và người Nùng ở vùng Đông Bắc, Việt Bắc. Các dân tộc sống quanh vùng như Kinh, Dao, Sán Chay cũng thường đến xem và tham gia các cuộc thi dân gian.
Lồng tồng khác Roóng poọc của người Giáy thế nào?
Cả hai đều là lễ xuống đồng đầu năm, cầu mùa, có ném còn và các cuộc thi dân gian. Roóng poọc là lễ của người Giáy, chủ yếu ở vùng Lào Cai, Lai Châu, Tuyên Quang; nghi thức và lời khấn mang nét riêng của người Giáy.
Khách đến dự Lồng tồng nên chuẩn bị gì?
Nên hỏi trước lịch hội của từng xã, đến sớm để xem phần lễ buổi sáng, mặc ấm, đi giày dễ đi trên ruộng, giữ trật tự khi làm lễ và hỏi trước khi chụp ảnh cận người dân, nhất là người cao tuổi.