Lễ mừng lúa mới là lễ tạ ơn sau vụ thu hoạch lúa rẫy, phổ biến ở hầu hết các dân tộc bản địa Tây Nguyên và dọc dãy Trường Sơn, từ Ba Na, Xơ Đăng, Gia Rai, Ê Đê, M'Nông, Cơ Ho tới Cơ Tu, Tà Ôi, Bru – Vân Kiều, Giẻ Triêng. Lễ thường làm vào cuối mùa mưa, khoảng tháng Mười tới tháng Mười hai dương lịch, khi lúa rẫy đã chín và được gùi về kho.
Mỗi dân tộc, mỗi làng có tên gọi và cách làm riêng, có nơi làm theo từng gia đình, có nơi cả làng làm chung. Bài này nói về nét chung: quan niệm về hồn lúa, việc chuẩn bị, trình tự thường gặp, những khác biệt giữa các vùng, phần ăn uống và cồng chiêng, cùng những thay đổi hiện nay. Tên gọi bằng tiếng dân tộc chỉ ghi khi tài liệu thống nhất.
Lễ mừng lúa mới diễn ra khi nào và vì sao quan trọng
Với cư dân làm rẫy trên sườn núi, lúa rẫy là nguồn lương thực chính và chỉ có một vụ mỗi năm. Từ lúc phát rẫy, đốt rẫy, tra hạt tới khi gặt là cả một mùa dài phụ thuộc vào mưa nắng. Vì thế, khi lúa đã chín vàng và hạt đầu tiên được mang về, cả nhà, cả làng làm lễ để cảm ơn trời đất, tổ tiên và hồn lúa đã cho một mùa no đủ.
Thời điểm lễ thay đổi theo độ cao và mùa vụ từng vùng. Ở Tây Nguyên, lúa rẫy thường chín vào khoảng tháng Mười, tháng Mười một dương lịch; dọc Trường Sơn phía bắc có nơi sớm hoặc muộn hơn. Có dân tộc làm lễ ngay khi gặt bó lúa đầu tiên, có dân tộc đợi gặt xong, đưa lúa vào kho rồi mới làm.
Lễ mừng lúa mới quan trọng không chỉ vì ý nghĩa tạ ơn. Theo tập quán ở nhiều nơi, khi chưa làm lễ thì gia đình chưa được ăn lúa mới, chưa được bán, đổi lúa của vụ này. Lễ vì thế là cửa mở cho cả năm sinh hoạt tiếp theo, và cũng là dịp đoàn tụ, mời họ hàng, bạn bè làng khác tới chung vui.
Quan niệm về hồn lúa
Ở nhiều dân tộc Tây Nguyên và Trường Sơn, cây lúa được xem là có hồn, có khi được hình dung như một người mẹ hay một nữ thần nuôi dưỡng con người. Hồn lúa được cho là dễ giật mình, dễ bỏ đi nếu bị đối xử thô bạo, nên trong lúc gặt, gùi lúa, cất lúa, người ta có nhiều kiêng cữ: nói năng nhẹ nhàng, không làm rơi vãi bừa bãi, không đánh nhau, không cãi cọ ngoài rẫy.
Nhiều tài liệu ghi nhận tục giữ một khóm lúa hoặc một góc rẫy làm nơi trú của hồn lúa, gặt sau cùng với nghi thức riêng. Có nơi người phụ nữ chủ nhà là người gặt những bông lúa đầu tiên, tuốt bằng tay, cho vào gùi nhỏ mang về đặt ở kho hoặc trên bàn thờ trong nhà. Lễ mừng lúa mới ở các gia đình vì thế thường xoay quanh việc mời hồn lúa về nhà, về kho, ở yên đó cho tới vụ sau.
Quan niệm này góp phần giải thích vì sao kho lúa của nhiều dân tộc được dựng riêng, cách xa nhà ở, có chân cao chống chuột, và vì sao việc ra vào kho có những quy định riêng. Với người ngoài, đó là kiến trúc; với người trong cuộc, đó là ngôi nhà của hồn lúa. Những quan niệm này được tả ở đây như một phần văn hoá, không nhằm bàn đúng sai.
Trình tự thường gặp của một lễ mừng lúa mới
Không có kịch bản chung cho mọi dân tộc. Khung dưới đây gom những bước mà tài liệu về nhiều dân tộc Tây Nguyên, Trường Sơn cùng mô tả:
- Gặt những bông lúa đầu tiên bằng tay hoặc bằng dụng cụ nhỏ, thường do phụ nữ trong nhà làm, cho vào gùi riêng mang về.
- Mời hồn lúa về kho hoặc về nhà: người chủ lễ khấn, có nơi đặt lúa mới lên bàn thờ, có nơi đặt trong kho cạnh những gùi lúa cũ.
- Giã gạo mới và nấu cơm mới, thường nấu trong ống tre thành cơm lam hoặc trong nồi đồng; một phần cơm đầu tiên được dâng cúng.
- Dâng lễ vật: gà, lợn tuỳ điều kiện gia đình, cùng ché rượu cần ủ từ trước. Người chủ lễ khấn mời tổ tiên, các vị thần được thờ và hồn lúa cùng nhận lễ.
- Người trong nhà ăn cơm mới trước, thường bắt đầu từ người già, sau đó mời khách. Có nơi chấm cơm mới lên trán, lên tay người trong nhà như một cách chúc may mắn.
- Mở ché rượu cần, đánh chiêng, mời họ hàng, láng giềng cùng uống; ở các làng làm lễ chung, phần này diễn ra ở nhà rông hoặc nhà chung.
Lễ ở một gia đình có thể gói gọn trong một ngày; lễ chung của cả làng có khi kéo dài hai, ba ngày, với nhiều nghi thức và sinh hoạt văn nghệ hơn.
Những nét riêng ở một số dân tộc Tây Nguyên
Ba Na, Xơ Đăng. Ở nhiều làng Ba Na, Xơ Đăng, lễ mừng lúa mới gắn với nhà rông: sau phần lễ ở từng gia đình là phần chung của cả làng ở nhà rông, với cồng chiêng, xoang và rượu cần. Tài liệu ghi nhận lễ có thể được làm theo từng nhà trước, rồi mới đến lễ chung.
Gia Rai, Ê Đê. Lễ thường được tổ chức ở nhà sàn hoặc nhà dài của từng gia đình. Với người Ê Đê theo chế độ mẫu hệ, vai trò của người phụ nữ chủ nhà trong việc giữ kho lúa, chia lúa cho các gia đình nhỏ trong nhà dài được nhấn mạnh.
M'Nông, Cơ Ho, Mạ. Ở vùng cao nguyên phía nam, lễ mừng lúa mới đi kèm việc mời họ hàng xa tới dự, uống rượu cần, trao đổi lúa giống. Một số làng còn giữ nghi thức cúng tại kho lúa trước khi mở kho lấy lúa ăn.
Điểm chung. Dù khác nhau về tên gọi và chi tiết, các lễ đều có ba thành tố: lời tạ ơn, cơm mới và rượu cần, cồng chiêng. Ba thứ ấy gắn với ba lớp quan hệ: với trời đất và tổ tiên, với gia đình, và với cộng đồng làng.
Lễ ăn lúa mới của các dân tộc dọc Trường Sơn
Các dân tộc dọc Trường Sơn phía bắc như Bru – Vân Kiều, Tà Ôi, Cơ Tu ở vùng núi Quảng Trị, TP Huế, Đà Nẵng cũng có lễ ăn lúa mới, nhiều nơi gọi theo nghĩa là lễ ăn cơm mới. Lễ thường làm theo từng gia đình hoặc theo dòng họ, có khi cả làng cùng làm vào một ngày đã thống nhất.
Ở người Cơ Tu, nhiều hoạt động chung của làng diễn ra ở nhà Gươl, ngôi nhà cộng đồng giữa làng. Lễ ăn lúa mới vì vậy cũng có phần sinh hoạt ở nhà Gươl, nơi đàn ông trong làng gặp nhau, mời rượu, đánh chiêng trống, và có lúc múa tung tung da dá trong những dịp vui lớn. Ở người Tà Ôi, Bru – Vân Kiều, lễ diễn ra ở nhà sàn gia đình, mời họ hàng tới ăn cơm mới, uống rượu, kể chuyện mùa màng.
Do khí hậu dải Trường Sơn phía bắc khác Tây Nguyên, mùa gặt ở đây có thể lệch vài tuần, nên lễ không trùng thời gian. Những vùng chuyển sang làm ruộng nước hoặc trồng cây công nghiệp thì lễ được giữ ở mức gia đình, gọn hơn trước. Một số địa phương tổ chức lễ ăn lúa mới phục dựng trong các ngày hội văn hoá để giới thiệu với khách.
Cơm mới, rượu cần và tiếng chiêng
Phần ăn uống của lễ mừng lúa mới mộc mạc mà giàu ý nghĩa. Món trung tâm là cơm nấu từ gạo vừa giã: nhiều nơi nấu trong ống tre thành cơm lam, hạt dẻo, thơm mùi tre non; có nơi nấu trong nồi đồng, nồi đất. Ăn kèm là thịt gà, thịt lợn nướng hoặc luộc, rau rừng, muối ớt, cá suối. Người già thường được mời ăn trước như một cách kính trọng.
Rượu cần là thứ không thể thiếu. Những ché rượu được ủ từ gạo, kê, ngô hoặc sắn với men lá, mở ra trong lễ để chủ nhà mời khách theo nghi thức riêng. Người uống đầu tiên thường là người chủ lễ hoặc già làng, sau đó lần lượt tới khách và người trong làng.
Cồng chiêng vang lên trong nhiều lễ mừng lúa mới, nhất là lễ chung của làng. Những bài chiêng dành cho mùa vụ có nhịp vui, khác với bài chiêng tang lễ. Vòng xoang của phụ nữ, tiếng hát kể của người già bên bếp lửa làm nên không khí của mùa no. Những ai muốn tìm hiểu thêm về cách mời rượu cần có thể đọc bài riêng về rượu cần trong cùng chuyên mục.
Lễ mừng lúa mới hôm nay và lưu ý khi đến dự
Ở nhiều vùng, diện tích lúa rẫy đã giảm nhiều so với trước, nhường chỗ cho cà phê, cao su, điều, sắn hay lúa nước. Khi cây lúa rẫy không còn là nguồn sống chính, lễ mừng lúa mới cũng thu nhỏ: có gia đình chỉ còn làm bữa cơm mới, có làng vẫn giữ lễ chung hằng năm. Một số địa phương đã phục dựng lễ trong các ngày hội văn hoá, giúp người trẻ biết về nghi lễ của ông bà.
Nếu được mời dự lễ mừng lúa mới của một gia đình hay một làng, nên đến đúng giờ chủ nhà hẹn, mang một món quà nhỏ như gói chè, bánh kẹo, không cần đắt tiền. Không tự ý vào kho lúa hay chạm vào gùi lúa đặt trên bàn thờ; hỏi trước khi chụp ảnh phần nghi lễ. Khi được mời ăn cơm mới, nhận lấy một chút là lịch sự, kể cả khi đã no.
Với rượu cần, nhận lời mời theo lượt và uống có chừng mực; nếu không uống được, nói rõ lý do một cách nhã nhặn, chủ nhà thường thông cảm. Muốn tìm hiểu kỹ hơn có thể xem các phần trưng bày về nông nghiệp nương rẫy và kho lúa ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, hoặc các công trình của Viện Dân tộc học về văn hoá Tây Nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Lễ mừng lúa mới thường tổ chức vào tháng mấy?
Ở Tây Nguyên, lễ thường diễn ra khoảng tháng Mười tới tháng Mười hai dương lịch, khi lúa rẫy đã chín. Dọc Trường Sơn phía bắc có thể sớm hoặc muộn hơn vài tuần, tuỳ mùa vụ từng làng.
Vì sao trước lễ mừng lúa mới người ta chưa ăn lúa mới?
Theo tập quán nhiều nơi, phải làm lễ tạ ơn tổ tiên, trời đất và mời hồn lúa về kho trước rồi gia đình mới được ăn, bán hay đổi lúa của vụ này. Lễ là cửa mở cho cả năm sinh hoạt tiếp theo.
Hồn lúa là gì trong quan niệm các dân tộc Tây Nguyên?
Nhiều dân tộc xem cây lúa có hồn, có khi được hình dung như người mẹ nuôi dưỡng con người. Hồn lúa được cho là dễ bỏ đi nếu bị đối xử thô bạo, nên lúc gặt, gùi, cất lúa có nhiều kiêng cữ.
Món ăn chính trong lễ mừng lúa mới là gì?
Món trung tâm là cơm nấu từ gạo vừa giã, nhiều nơi nấu trong ống tre thành cơm lam. Kèm theo là thịt gà, thịt lợn, rau rừng, cá suối, muối ớt và rượu cần ủ từ trước.
Lễ mừng lúa mới làm ở nhà hay ở nhà rông?
Cả hai. Nhiều gia đình làm lễ ở nhà mình trước, sau đó làng có thể làm lễ chung ở nhà rông hoặc nhà Gươl với cồng chiêng, xoang và rượu cần. Cách làm khác nhau giữa các dân tộc và từng làng.
Khách được mời dự lễ mừng lúa mới nên làm gì?
Nên đến đúng giờ, mang món quà nhỏ, không tự ý vào kho lúa, hỏi trước khi chụp ảnh nghi lễ, nhận một chút cơm mới khi được mời và uống rượu cần có chừng mực, từ chối nhã nhặn nếu không uống được.