DacDiem.comĐặc Điểm
Lễ hội và phong tục

Lễ cúng rừng của người Hà Nhì, Giáy, Dao: giữ rừng thiêng đầu bản

Lễ cúng rừng của người Hà Nhì, Giáy, Dao gắn với khu rừng thiêng đầu bản: ý nghĩa, Gạ Ma Thú của người Hà Nhì, luật tục giữ rừng và giá trị với nguồn nước.

An ancient broad tree with moss-covered roots at the edge of a dense forest above a mountain village, a small bamboo offering platform at its base, morning fog, no people

Lễ cúng rừng là nghi lễ của nhiều dân tộc vùng cao phía Bắc, trong đó có người Hà Nhì, Giáy, Dao, nhằm tạ ơn và cầu xin sự che chở của khu rừng thiêng phía trên bản, đồng thời nhắc cả cộng đồng giữ gìn khu rừng ấy. Ở nhiều bản, rừng thiêng cũng chính là rừng đầu nguồn nước, nên lễ cúng rừng gắn trực tiếp với nguồn sống của cả bản.

Lễ của người Hà Nhì, thường được gọi là Gạ Ma Thú, là dạng được nhiều tài liệu mô tả nhất. Người Giáy, người Dao và một số dân tộc khác cũng có lễ cúng rừng hoặc cúng thần đất, thần bản ở khu rừng thiêng, với tên gọi và nghi thức riêng. Bài này giải thích ý nghĩa chung, mô tả lễ của từng dân tộc ở mức tài liệu cho phép và nói về luật tục giữ rừng.

Rừng thiêng đầu bản trong quan niệm của người vùng cao

Khi lập bản, người vùng cao thường chọn một chỗ đất có rừng phía trên, có nguồn nước chảy xuống, có đất bằng để làm ruộng, làm nương phía dưới. Khu rừng phía trên bản, nơi có những cây cổ thụ lớn và mạch nước, được coi là nơi trú ngụ của các vị thần che chở cho bản. Người ta gọi đó là rừng thiêng hay rừng cấm.

Trong rừng thiêng thường có một cây được chọn làm cây thiêng, to, già, khoẻ, và một khoảng đất nhỏ dưới gốc làm nơi đặt lễ. Có bản dựng miếu nhỏ bằng gỗ, bằng đá. Người trong bản tin rằng nếu rừng còn xanh, cây thiêng còn khoẻ thì bản yên ổn, nước không cạn, mùa màng tốt; nếu rừng bị chặt phá thì bản gặp điều không may.

Nhìn từ góc độ sinh thái, quan niệm này có cơ sở rất thực tế: rừng đầu nguồn giữ nước cho ruộng bậc thang và cho sinh hoạt, chống sạt lở cho bản phía dưới. Niềm tin và luật tục quanh rừng thiêng vì thế đã góp phần giữ cho nhiều khu rừng nhỏ tồn tại qua nhiều thế hệ, ngay cả khi rừng xung quanh bị khai thác.

Trình tự chung của một lễ cúng rừng

Mỗi dân tộc, mỗi bản có cách làm riêng. Khung dưới đây gom những bước thường được mô tả chung cho lễ cúng rừng ở các bản vùng cao phía Bắc:

  1. Trưởng bản, người chủ lễ và những người có uy tín họp bàn, chọn ngày làm lễ theo cách tính riêng của cộng đồng, thông báo cho các gia đình.
  2. Các gia đình góp gạo, rượu, tiền hoặc gia cầm để mua sắm lễ vật chung; những người được giao việc dọn đường lên rừng thiêng, dọn chỗ đặt lễ dưới gốc cây thiêng.
  3. Ngày lễ, đoàn người làm lễ mang lễ vật lên rừng; người chủ lễ khấn báo, mời các vị thần được thờ về nhận lễ, xin che chở cho bản, cho nguồn nước, cho mùa màng.
  4. Lễ vật được làm thịt, nấu chín tại chỗ hoặc mang về bản; một phần được dâng cúng lần nữa trước khi chia.
  5. Người chủ lễ hoặc trưởng bản nhắc lại các quy định giữ rừng, có nơi kiểm lại ranh giới rừng, phân công người trông coi trong năm.
  6. Cả bản ăn uống, chia lộc, có nơi múa hát; trong những ngày lễ, bản giữ các kiêng cữ như kiêng người lạ vào, kiêng làm việc nương, kiêng chặt cây.

Phần lễ trong rừng thường kín đáo, không đông người; phần chia lộc và sinh hoạt chung ở bản mới là lúc cả cộng đồng cùng tham gia.

Gạ Ma Thú: lễ cúng rừng của người Hà Nhì

Người Hà Nhì sống chủ yếu ở vùng biên phía Bắc thuộc Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên, nổi tiếng với ruộng bậc thang và những ngôi nhà trình tường. Gạ Ma Thú là lễ cúng thần bản, thần rừng quan trọng nhất trong năm của nhiều bản Hà Nhì, thường tổ chức vào đầu năm, khoảng tháng Hai âm lịch, vào ngày được chọn theo cách tính riêng.

Lễ do người chủ lễ có uy tín trong bản chủ trì, cùng những người đàn ông được giao việc. Phần lễ chính diễn ra trong rừng thiêng, dưới gốc cây thiêng; theo nhiều tài liệu, phần này chủ yếu do đàn ông tham gia. Lễ vật thường có lợn, gà, rượu, xôi, trứng, được chuẩn bị bằng đóng góp của các gia đình trong bản.

Sau phần cúng trong rừng là phần sinh hoạt chung ở bản: chia lộc, ăn uống, múa hát. Trong những ngày lễ, bản thường có các kiêng cữ như kiêng người lạ vào bản, kiêng làm việc nương, kiêng chặt cây. Lễ Gạ Ma Thú của người Hà Nhì ở vùng Y Tý, nay thuộc Lào Cai, được giới nghiên cứu và báo chí nhắc nhiều; muốn biết lễ này đã được ghi vào danh mục di sản ở cấp nào, nên tra danh mục chính thức của cơ quan văn hoá.

Lễ cúng rừng, cúng miếu của người Giáy

Người Giáy sống chủ yếu ở Lào Cai, Lai Châu, Tuyên Quang, quen làm ruộng nước ven suối, thuộc nhóm ngôn ngữ Tày – Thái. Nhiều bản Giáy có khu rừng thiêng phía trên bản, trong đó có miếu nhỏ thờ thần đất, thần bản, nơi bà con làm lễ đầu năm để cầu cho người yên, mùa tốt.

Lễ thường được tổ chức trước khi vào vụ mới, có liên quan tới lễ hội xuống đồng Roóng poọc của người Giáy. Phần cúng do người có uy tín chủ trì, các gia đình góp lễ vật. Lời khấn xin thần che chở cho bản, cho nguồn nước, cho ruộng đồng; đồng thời nhắc lại những quy định không được chặt cây, không được săn bắt trong khu rừng thiêng.

Chi tiết nghi lễ ở mỗi bản Giáy khác nhau, tài liệu cũng chưa nhiều. Điều chắc chắn hơn cả là việc bảo vệ khu rừng thiêng được cả bản tôn trọng, người vi phạm có thể bị phạt theo luật tục, như phải làm lễ tạ hoặc nộp lễ vật. Người ngoài đến bản trong những ngày cúng nên hỏi trước, không tự ý vào khu rừng thiêng.

Lễ cúng rừng của người Dao

Người Dao sống ở nhiều tỉnh miền núi phía Bắc, gắn với nương rẫy và rừng, trồng quế, hái thuốc nam. Nhiều bản Dao có tục cúng thần rừng, thần núi vào đầu năm hoặc trước mùa phát rẫy, xin phép rừng trước khi vào làm nương và cầu cho mùa màng không bị thú rừng phá hoại.

Ở một số bản, khu rừng cấm đầu bản được giữ nghiêm, có quy ước rõ ràng không được chặt, không được lấy củi, không chăn thả gia súc. Những quy ước này được ghi vào hương ước của bản ở nhiều nơi, được đọc lại trong các buổi họp bản đầu năm, gắn với lễ cúng.

Thầy cúng người Dao, những người am hiểu sách cúng chữ Nôm Dao, thường chủ trì phần lễ. Lễ vật và nghi thức tuỳ nhóm Dao và tuỳ bản. Tri thức về cây thuốc, về rừng của người Dao vốn phong phú; lễ cúng rừng là một phần trong cách người Dao ứng xử với rừng như với một nguồn sống cần được tôn trọng. Ngoài Hà Nhì, Giáy, Dao, các dân tộc như Pu Péo, La Chí, Phù Lá, Cờ Lao cũng có những nghi lễ liên quan tới rừng thiêng, cây thiêng với cách làm riêng.

Cây thiêng: chọn cây và giữ cây

Trung tâm của khu rừng thiêng là cây thiêng. Theo các mô tả thường gặp, cây được chọn là cây to, già, thân thẳng, tán rộng, mọc khoẻ ở vị trí cao hơn bản, gần mạch nước. Có bản chọn một cây, có bản chọn một cụm cây; khi cây thiêng già cỗi hoặc đổ, bản họp bàn chọn cây khác và làm lễ riêng cho việc này.

Quanh gốc cây thiêng thường có một khoảng đất được dọn sạch, đặt vài phiến đá phẳng hoặc dựng giàn tre nhỏ làm chỗ bày lễ vật. Người trong bản đi qua thường đi nhẹ, nói khẽ, không chỉ trỏ, không ngồi lên rễ cây. Trẻ con được dặn từ nhỏ không được trèo, không được chặt cành.

Việc giữ cây thiêng không chỉ là chuyện tín ngưỡng. Cây cổ thụ lớn giữ đất, giữ nước, làm nơi trú cho chim chóc, côn trùng; quanh cây thiêng thường là thảm rừng ẩm, mát. Các nhà nghiên cứu đa dạng sinh học đã ghi nhận nhiều khu rừng thiêng nhỏ của các bản vùng cao là nơi còn giữ được cây gỗ quý, cây thuốc mà rừng xung quanh không còn.

Luật tục giữ rừng thiêng

Dù khác nhau giữa các dân tộc và từng bản, luật tục quanh rừng thiêng thường có những điểm chung sau:

  • Không chặt cây trong khu rừng thiêng, kể cả cây khô, cành gãy; có nơi cấm cả lấy củi, hái lá.
  • Không săn bắt chim thú trong rừng thiêng, không đặt bẫy.
  • Không phát nương, làm rẫy lấn vào ranh giới khu rừng; ranh giới được cả bản biết rõ, có khi đánh dấu bằng cây, bằng đá.
  • Không làm ô uế: không phóng uế, không vứt rác, không nói lời thô tục khi đi qua.
  • Người vi phạm bị phạt theo quy định của bản, thường là nộp lễ vật để làm lễ tạ, có nơi kèm theo công trồng lại cây.
  • Cả bản cùng giám sát: ai thấy vi phạm đều có trách nhiệm báo cho trưởng bản, người chủ lễ.

Nhiều nhà nghiên cứu và người làm bảo tồn đánh giá cao những luật tục này, xem đó là cách quản lý rừng dựa vào cộng đồng có từ lâu đời. Ở nhiều địa phương, chính quyền đã giao rừng cho cộng đồng bản quản lý, kết hợp luật tục với quy định của nhà nước; chi tiết chính sách giao rừng nên tra văn bản hiện hành.

Lễ cúng rừng hôm nay và cách ứng xử của khách

Lễ cúng rừng vẫn được duy trì ở nhiều bản, có nơi còn được tổ chức lớn hơn, gắn với các chương trình bảo vệ rừng, du lịch cộng đồng. Áp lực lên rừng thiêng cũng không nhỏ: nhu cầu đất canh tác, gỗ, đường sá, công trình. Ở những bản mà cộng đồng còn gắn kết, rừng thiêng thường được giữ tốt hơn.

Với du khách đi trekking qua các bản vùng cao, điều quan trọng là nhận biết và tôn trọng rừng thiêng. Nếu thấy khu rừng có cây cổ thụ lớn, có dấu hiệu rào chắn, có lễ vật dưới gốc cây, nên hỏi người hướng dẫn trước khi đi vào; không bẻ cành, không khắc lên cây, không để lại rác.

Trong những ngày bản làm lễ, có thể có dấu hiệu cấm người lạ vào bản, như cành lá cắm ở đường vào. Khi gặp dấu hiệu này, nên dừng lại, hỏi người địa phương và chờ hướng dẫn. Tìm hiểu thêm về tín ngưỡng liên quan đến rừng của các dân tộc vùng cao có thể xem các công trình của Viện Dân tộc học và trưng bày ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Lễ cúng rừng của các dân tộc vùng cao có ý nghĩa gì?

Lễ cúng rừng nhằm tạ ơn và cầu xin sự che chở của khu rừng thiêng phía trên bản, cầu cho bản yên ổn, nguồn nước không cạn, mùa màng tốt. Lễ cũng là dịp nhắc cả cộng đồng giữ gìn khu rừng, vốn thường là rừng đầu nguồn.

Gạ Ma Thú là lễ gì?

Gạ Ma Thú là lễ cúng thần bản, thần rừng quan trọng nhất trong năm của nhiều bản người Hà Nhì ở vùng biên phía Bắc, thường tổ chức đầu năm, khoảng tháng Hai âm lịch. Phần lễ chính diễn ra dưới gốc cây thiêng trong rừng.

Rừng thiêng và rừng cấm khác nhau không?

Ở nhiều bản, hai tên gọi chỉ cùng một khu rừng: thiêng vì là nơi thờ thần che chở bản, cấm vì có luật tục không cho chặt cây, săn bắt, làm nương. Cách gọi khác nhau tuỳ dân tộc và tuỳ vùng.

Vi phạm luật tục rừng thiêng bị xử lý thế nào?

Tuỳ quy định của từng bản, người vi phạm thường phải nộp lễ vật để làm lễ tạ, có nơi kèm công trồng lại cây. Ở nhiều nơi, quy định giữ rừng còn được ghi vào hương ước của bản.

Khách du lịch đi qua rừng thiêng cần chú ý gì?

Nên hỏi người hướng dẫn trước khi vào khu rừng có cây cổ thụ, rào chắn hay lễ vật dưới gốc cây; không bẻ cành, không khắc lên cây, không để lại rác. Gặp dấu hiệu cấm vào bản ngày lễ thì dừng lại hỏi người địa phương.

Lễ cúng rừng có giúp bảo vệ rừng thật không?

Nhiều nhà nghiên cứu đánh giá luật tục quanh rừng thiêng là cách quản lý rừng dựa vào cộng đồng có từ lâu đời, đã giúp nhiều khu rừng nhỏ đầu nguồn tồn tại qua nhiều thế hệ, nhất là ở những bản cộng đồng còn gắn kết.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138