DacDiem.comĐặc Điểm
Lễ hội và phong tục

Lễ hội đua bò Bảy Núi của người Khmer ở An Giang

Đua bò Bảy Núi là lễ hội của người Khmer vùng Tri Tôn, Tịnh Biên cũ ở An Giang dịp Sene Dolta: nguồn gốc, cách đua, chọn và luyện bò, lưu ý khi đi xem.

Two pairs of oxen pulling wooden harrows racing across a flooded muddy rice field, water splashing, distant mountains of the Mekong delta, spectators far behind a bamboo fence

Đua bò Bảy Núi là lễ hội truyền thống của người Khmer ở vùng Bảy Núi, tức vùng Tri Tôn, Tịnh Biên cũ của tỉnh An Giang, thường diễn ra vào dịp lễ Sene Dolta cuối tháng Tám âm lịch. Từng đôi bò kéo bừa lao trên đường đua ngập bùn, người điều khiển đứng trên bừa, cả cánh đồng reo hò.

Từ những cuộc đua nhỏ trong phum sóc quanh chùa, đua bò đã thành lễ hội lớn hằng năm, thu hút đông người Khmer, người Kinh và du khách. Bài này nói về nguồn gốc, thời gian và địa điểm, cách thức đua, việc chọn và luyện bò, ý nghĩa với cộng đồng Khmer và những điều người đi xem nên biết.

Nguồn gốc của đua bò Bảy Núi

Vùng Bảy Núi, còn gọi là Thất Sơn, là dải đồi núi thấp nằm giữa đồng bằng phía tây An Giang, nơi người Khmer sinh sống lâu đời trong các phum sóc quanh chùa. Đời sống của họ gắn với ruộng lúa và con bò, con vật kéo cày, kéo xe, là tài sản lớn của gia đình.

Theo lời kể phổ biến, đua bò xuất phát từ chính việc đồng áng: sau mùa cày bừa, bà con đem bò ra ruộng thử sức, so tài xem đôi bò nhà nào kéo khoẻ, chạy nhanh. Dần dần, những cuộc so tài ấy được tổ chức vào dịp lễ Sene Dolta, khi bà con về chùa làm lễ báo hiếu ông bà tổ tiên, có đông người và có thời gian rảnh rỗi. Chùa trở thành nơi tập hợp, nhiều cuộc đua do các chùa đứng ra tổ chức cho bà con trong sóc.

Về sau, các cuộc đua ở từng chùa được gom lại thành lễ hội chung của vùng, rồi thành lễ hội cấp tỉnh tổ chức hằng năm. Lễ hội đua bò Bảy Núi đã có tên trong Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia; năm và quyết định công nhận cụ thể nên tra trên danh mục chính thức của bộ quản lý văn hoá.

Thời gian và địa điểm tổ chức

Lễ hội đua bò thường diễn ra trong dịp Sene Dolta, khoảng cuối tháng Tám đầu tháng Chín âm lịch, rơi vào tháng Chín hoặc tháng Mười dương lịch. Đây là mùa nước nổi ở miền Tây, ruộng ngập nước, mặt đất mềm bùn, rất hợp cho đường đua. Lịch cụ thể từng năm do địa phương công bố.

Trước vòng chung kết của vùng, nhiều chùa và nhiều xã tổ chức vòng đua riêng để chọn ra những đôi bò tốt nhất. Vòng chung kết thường được tổ chức ở một sân đua lớn trong vùng Tri Tôn hoặc Tịnh Biên cũ, có khán đài tạm, hàng rào chắn và khu vực cho người xem.

Sau sáp nhập tỉnh năm 2025, An Giang mới gồm cả An Giang cũ và Kiên Giang cũ, nhưng lễ hội vẫn giữ tên Bảy Núi và vẫn tổ chức ở vùng đồi núi phía tây quen thuộc. Những ngày diễn ra lễ hội, đường vào sân đua rất đông xe, người địa phương thường đi từ sớm để có chỗ đứng tốt.

Cách thức một cuộc đua

Đua bò Bảy Núi khác với đua bò ở nhiều nơi khác ở chỗ bò không chạy tự do mà kéo theo bừa. Mỗi đội gồm một đôi bò được ghép bằng ách, phía sau kéo một chiếc bừa gỗ. Người điều khiển, người địa phương gọi là nài, đứng trên chiếc bừa, một tay giữ, một tay cầm roi điều khiển bò.

Đường đua là một thửa ruộng ngập nước bùn, có vạch xuất phát và vạch đích, hai bên có cọc tiêu, rào chắn. Mỗi lượt đua thường có hai đôi bò cùng chạy, xuất phát lệch nhau một khoảng nhất định. Theo cách tính thường được mô tả, đôi bò phía sau nếu đuổi kịp và chạm tới bừa của đôi phía trước thì thắng; nếu không, kết quả được tính theo luật ban tổ chức công bố năm đó.

Bò lao trên ruộng bùn rất nhanh, bùn nước văng tung toé, người nài phải giữ thăng bằng trên bừa, chỉ cần sơ suất là ngã xuống ruộng. Mỗi lượt đua chỉ kéo dài trong khoảnh khắc, nhưng cả khán đài nín thở theo dõi rồi vỡ oà khi có kết quả. Các vòng đấu loại dần cho tới khi chọn ra đôi bò vô địch của năm.

Luật cụ thể như chiều dài đường đua, khoảng cách xuất phát, cách tính thắng thua có thể điều chỉnh qua các năm; người muốn biết chính xác nên xem quy định của ban tổ chức năm đó.

Chọn và luyện bò đua

Một đôi bò đua tốt là kết quả của nhiều tháng chăm sóc. Những điều người nuôi bò đua ở Bảy Núi thường chú ý:

  • Chọn bò. Bò đực khoẻ, chân cao, thân săn chắc, tính lanh, nghe lời. Hai con trong một đôi phải hợp sức, hợp nhịp chạy với nhau.
  • Chăm ăn. Trong thời gian chuẩn bị, bò được cho ăn cỏ tươi, rơm và thức ăn bồi dưỡng theo kinh nghiệm riêng của từng nhà.
  • Tập chạy. Bò được tập kéo bừa trên ruộng bùn, tập xuất phát, tập nghe lệnh người nài. Việc tập kéo dài nhiều tuần trước mùa đua.
  • Người nài. Người điều khiển phải hiểu tính bò, giữ thăng bằng tốt trên bừa, phản xạ nhanh. Nhiều người nài nổi tiếng là người đã gắn bó với bò từ nhỏ.
  • Sức khoẻ của bò. Bò đua vẫn là bò cày; sau mùa đua chúng trở lại làm việc đồng áng. Người nuôi rất quý bò, chăm sóc như tài sản và niềm tự hào của gia đình.

Đôi bò thắng giải mang lại tiếng thơm cho chủ, cho chùa và cho cả phum sóc. Nhiều gia đình nuôi bò đua qua nhiều thế hệ, truyền kinh nghiệm chọn bò, luyện bò cho con cháu.

Ý nghĩa của đua bò với cộng đồng Khmer

Đua bò trước hết là niềm vui sau mùa vụ, gắn với dịp Sene Dolta khi con cháu đi làm ăn xa trở về, cả phum sóc sum họp. Cuộc đua là dịp để cộng đồng gặp gỡ, cổ vũ cho đôi bò của chùa mình, sóc mình.

Lễ hội còn thể hiện sự gắn bó giữa người nông dân Khmer với con bò, với ruộng đồng. Con bò không chỉ là sức kéo mà còn là bạn của nhà nông; được thấy đôi bò nhà mình lao trên đường đua là niềm tự hào khó tả. Kỹ năng điều khiển bò kéo bừa trên ruộng bùn cũng là kỹ năng nhà nông được thử thách trước đông người.

Vai trò của chùa trong việc tổ chức các cuộc đua cho thấy vị trí trung tâm của chùa trong đời sống cộng đồng Khmer: không chỉ là nơi tu hành, mà còn là nơi tụ họp, sinh hoạt văn hoá của cả sóc. Lễ hội đua bò vì vậy là một phần của bức tranh văn hoá rộng hơn, cùng với các lễ khác trong năm của người Khmer Nam Bộ.

Không khí ngày hội quanh sân đua

Ngày đua chung kết, cánh đồng quanh sân đua đông như trẩy hội từ sáng sớm. Người dân các phum sóc kéo nhau đi từng tốp, nhiều nhà đi cả gia đình, mang theo cơm nắm, nước uống. Tiếng trống, tiếng nhạc ngũ âm của người Khmer vang lên trong những phần khai mạc, đón đoàn các chùa và các đội đua.

Quanh sân đua mọc lên những hàng quán bán đồ ăn, nước uống, bánh trái quen thuộc của vùng Bảy Núi. Người xem đứng chật hai bên đường đua, trên bờ ruộng, trên khán đài tạm; nhiều người leo lên chỗ cao để nhìn rõ. Mỗi khi một đôi bò xuất phát, cả đám đông reo hò, cổ vũ đội của chùa mình, sóc mình.

Đôi bò thắng giải được chủ dắt đi một vòng trong tiếng vỗ tay; người nài lấm lem bùn đất nhưng rạng rỡ. Với người Khmer vùng Bảy Núi, đây là một trong những ngày vui nhất năm, nhiều người đi làm ăn xa cũng cố gắng về quê đúng dịp này.

Đua bò hôm nay: giữ nếp và những thay đổi

Từ cuộc đua nhỏ trong phum sóc, đua bò Bảy Núi nay đã thành sự kiện văn hoá, du lịch lớn của An Giang, có ban tổ chức, có quy định về đường đua, an toàn, giải thưởng. Việc chuẩn hoá giúp cuộc đua an toàn hơn cho cả người và bò, đồng thời giúp du khách biết đến lễ hội nhiều hơn.

Cũng có những thay đổi đáng chú ý. Máy cày dần thay sức kéo của bò, nên số gia đình nuôi bò cày giảm; bò đua giờ được nuôi chủ yếu để đua, chi phí chăm sóc cao hơn. Nhiều chùa vẫn duy trì vòng đua riêng, giữ phần gốc của lễ hội gắn với Sene Dolta và cộng đồng sóc.

Những năm gần đây cũng có ý kiến về việc đối xử với bò trong lúc đua, như cách dùng roi. Đây là chuyện ban tổ chức, người nuôi bò và cộng đồng cần cùng cân nhắc để lễ hội giữ được nếp mà vẫn hợp với cách nhìn hôm nay. Người đi xem nên tìm hiểu quy định của ban tổ chức năm đó.

Lưu ý khi đi xem đua bò

Lễ hội thu hút rất đông người, nên đi sớm, gửi xe ở nơi được hướng dẫn, mang theo nước uống, nón và áo mưa vì mùa này hay có mưa. Mặc đồ dễ bẩn, đi dép, vì xung quanh sân đua thường lầy lội.

An toàn là điều quan trọng nhất. Bò đua lao rất nhanh và có thể chệch hướng; luôn đứng sau hàng rào, không xuống ruộng, không đứng sát vạch đích. Trông trẻ nhỏ cẩn thận. Không ném đồ vật, không la hét làm bò hoảng.

Nếu muốn chụp ảnh, dùng ống kính dài từ khu vực khán giả thay vì tìm cách tới gần đường đua. Hỏi trước khi chụp cận người nài hay chủ bò; nhiều người sẵn lòng kể chuyện về đôi bò của mình. Nếu ghé chùa Khmer trong dịp này, ăn mặc kín đáo, cởi giày dép khi vào chính điện, giữ yên lặng.

Muốn tìm hiểu thêm về văn hoá Khmer Nam Bộ, có thể xem trưng bày về người Khmer ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam hoặc các bảo tàng địa phương ở An Giang, Cần Thơ, Vĩnh Long.

Câu hỏi thường gặp

Lễ hội đua bò Bảy Núi tổ chức vào thời gian nào?

Lễ hội thường diễn ra vào dịp lễ Sene Dolta của người Khmer, khoảng cuối tháng Tám đầu tháng Chín âm lịch, tức tháng Chín hoặc tháng Mười dương lịch. Lịch cụ thể từng năm do địa phương công bố.

Đua bò Bảy Núi diễn ra ở đâu?

Lễ hội tổ chức ở vùng Bảy Núi, tức vùng Tri Tôn, Tịnh Biên cũ của tỉnh An Giang. Trước vòng chung kết, nhiều chùa và xã trong vùng tổ chức các vòng đua riêng để chọn đôi bò tốt nhất.

Đua bò Bảy Núi khác đua bò nơi khác thế nào?

Điểm riêng là mỗi đôi bò kéo theo một chiếc bừa gỗ, người điều khiển đứng trên bừa, đường đua là ruộng ngập nước bùn. Mỗi lượt thường có hai đôi bò xuất phát lệch nhau, đôi sau đuổi kịp chạm bừa đôi trước là thắng theo cách tính thường được mô tả.

Vì sao đua bò gắn với chùa Khmer?

Chùa là trung tâm sinh hoạt của phum sóc Khmer. Dịp Sene Dolta, bà con về chùa đông đủ nên các chùa đứng ra tổ chức đua bò cho cộng đồng; từ các cuộc đua ở chùa mới hình thành lễ hội chung của vùng.

Đi xem đua bò cần chú ý gì về an toàn?

Luôn đứng sau hàng rào, không xuống ruộng, không đứng sát vạch đích vì bò lao rất nhanh và có thể chệch hướng. Trông trẻ nhỏ cẩn thận, không ném đồ vật hay la hét làm bò hoảng.

Lễ hội đua bò Bảy Núi có phải di sản quốc gia không?

Lễ hội đua bò Bảy Núi đã có tên trong Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Muốn biết năm và quyết định công nhận cụ thể, nên tra trên danh mục chính thức do bộ quản lý văn hoá công bố.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138