DacDiem.comĐặc Điểm
Lễ hội và phong tục

Nghệ thuật xoè Thái: các điệu xoè và vòng xoè đoàn kết

Xoè Thái được UNESCO ghi danh năm 2021: xoè nghi lễ, xoè vòng, xoè biểu diễn, các điệu xoè cổ, nhạc cụ đi kèm, cách vào vòng xoè và nơi còn giữ nếp xoè.

A large circle of dancers in dark sleeves holding hands around a bonfire in a valley village at dusk, seen from a distance and behind, stilt houses and rice fields softly lit

Xoè là loại hình múa dân gian tiêu biểu của người Thái ở Tây Bắc, được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2021 với tên Nghệ thuật Xoè Thái. Hình ảnh quen thuộc nhất là vòng xoè đông người nắm tay nhau quanh đống lửa, ai cũng có thể vào, nên được gọi là vòng xoè đoàn kết.

Nhưng xoè không chỉ có vòng tròn. Người Thái có xoè trong nghi lễ, xoè vòng cộng đồng và xoè biểu diễn với khăn, nón, quạt. Bài này giải thích các lớp xoè, các điệu xoè cổ hay được nhắc, nhạc cụ đi kèm, cách tham gia vòng xoè cho đúng nếp, những vùng còn giữ xoè đậm và công việc bảo tồn hiện nay.

Xoè là gì và giữ vị trí thế nào trong đời sống người Thái

Trong tiếng Thái, xoè được giải thích là múa, nhưng không phải múa nào cũng là xoè. Xoè là cách người Thái thể hiện niềm vui, sự gắn kết và lòng biết ơn trong những dịp quan trọng: lễ hội đầu năm, mừng lúa mới, mừng nhà mới, cưới hỏi, đón khách quý. Có câu nói thường được dẫn, đại ý không có xoè thì cây lúa không trổ bông, trai gái không thành đôi.

Xoè gắn với nếp sống thung lũng của người Thái: ruộng nước, mương phai, bản làng ven suối. Sau mùa màng, những buổi tối quây quần dưới sàn nhà hay giữa sân bản là lúc tiếng trống chiêng, tiếng khèn vang lên, người già, người trẻ cùng vào vòng. Xoè là ngôn ngữ chung, không cần lời, ai cũng hiểu.

Hồ sơ đề cử UNESCO được lập cho cộng đồng người Thái ở bốn tỉnh Tây Bắc cũ là Yên Bái, Lai Châu, Sơn La, Điện Biên; sau sáp nhập năm 2025, Yên Bái cũ thuộc tỉnh Lào Cai. Người Thái ở Thanh Hoá, Nghệ An, vùng Hoà Bình cũ nay thuộc Phú Thọ cũng có xoè với sắc thái riêng.

Ba lớp xoè: nghi lễ, vòng và biểu diễn

Xoè nghi lễ. Là những điệu xoè trong các lễ cúng, lễ hội truyền thống, do người thực hành nghi lễ hoặc các thành viên được chọn thực hiện. Động tác chậm, trang nghiêm, gắn với lời khấn, tiếng trống chiêng của nghi lễ. Đây là lớp xoè gốc, có tuổi đời lâu nhất.

Xoè vòng. Là xoè cộng đồng, nhiều người nắm tay nhau thành vòng tròn, có khi nhiều vòng lồng nhau. Động tác đơn giản: bước sang ngang, tiến lùi, tay nắm tay đưa lên hạ xuống theo nhịp. Vòng xoè mở, ai cũng có thể vào, kể cả khách lần đầu tới bản.

Xoè biểu diễn. Là những điệu xoè được dàn dựng có đạo cụ như khăn, nón, quạt, hoa, sạp, do đội văn nghệ, câu lạc bộ trình diễn trong các dịp hội, đón khách. Lớp này phát triển mạnh từ nửa sau thế kỷ trước và là lớp mà khách du lịch thường được xem.

Mối quan hệ giữa ba lớp. Ba lớp không tách rời. Nhiều điệu xoè biểu diễn bắt nguồn từ xoè nghi lễ và xoè vòng, được nâng lên về đội hình, trang phục. Khi nói tới di sản UNESCO, cả ba lớp đều được tính, nhưng các nhà nghiên cứu nhấn mạnh việc giữ xoè nghi lễ và xoè vòng trong đời sống thật của bản.

Các điệu xoè cổ hay được nhắc

Ở vùng Mường Lò, nay thuộc Lào Cai, người ta hay nói tới sáu điệu xoè cổ, được coi là nền tảng cho nhiều điệu xoè sau này. Tên gọi và cách mô tả các điệu này không hoàn toàn thống nhất giữa các tài liệu, nhưng nội dung thường xoay quanh những động tác cơ bản của đời sống và lễ nghi.

Điệu được nhắc nhiều nhất là điệu nâng khăn mời rượu, có tài liệu phiên âm là khắm khăn mời rượu: người múa hai tay nâng khăn, nghiêng mình mời khách, thể hiện lòng hiếu khách. Các điệu khác thường được mô tả gồm điệu tiến lùi theo hàng, điệu tung khăn, điệu vừa đi vừa xoè, điệu xoè vòng tròn và điệu xoè đôi nam nữ.

Điểm chung của xoè cổ là động tác mềm, tiết chế, không phô trương. Bàn tay ngửa, xoè ra như bông hoa, cổ tay xoay nhẹ, bước chân nhỏ, thân người hơi nghiêng theo nhịp. Người phụ nữ Thái trong áo cóm bó sát, váy đen dài, khăn piêu trên đầu, khi xoè tạo nên vẻ duyên dáng đặc trưng mà người xem dễ nhận ra.

Người Thái Trắng và Thái Đen, các vùng Mường Thanh, Mường Lò, Mường Tè, Mai Châu đều có nét xoè riêng. Người trong nghề chỉ nhìn tay, nhìn bước là đoán được người múa đến từ vùng nào.

Xoè trong các dịp của đời sống bản Thái

Lễ hội đầu năm và mùa vụ. Các lễ hội mùa xuân, lễ xuống đồng, lễ mừng lúa mới đều kết thúc bằng xoè. Sau phần lễ trang nghiêm, vòng xoè mở ra như lời mời cả bản cùng chung vui, cảm ơn một mùa đã qua và chào đón mùa mới.

Mừng nhà mới. Khi một gia đình dựng xong nhà sàn, bà con trong bản đến chúc mừng, uống rượu, rồi xoè ngay trên sàn nhà hoặc dưới sân. Tiếng chân nhịp đều trên sàn gỗ được coi như lời chúc ngôi nhà vững chãi.

Đón khách. Khách quý đến bản thường được đón bằng rượu và xoè. Điệu nâng khăn mời rượu thể hiện lòng hiếu khách của chủ nhà; khách được kéo vào vòng để cùng chung vui.

Sinh hoạt thường ngày. Trước đây, những tối trăng sáng sau mùa gặt, thanh niên trong bản tụ lại xoè, hát giao duyên. Ngày nay sinh hoạt này thưa hơn, nhưng ở nhiều bản các đội xoè vẫn tập hằng tuần, vừa giữ nếp vừa chuẩn bị cho những dịp lễ.

Đạo cụ xoè: khăn, nón, quạt và sạp

Trong xoè biểu diễn, đạo cụ giúp động tác thêm sinh động. Chiếc khăn là đạo cụ gần gũi nhất: người múa cầm hai đầu khăn, nâng lên, tung ra, vẫy theo nhịp. Khăn piêu thêu hoa văn của phụ nữ Thái đôi khi được dùng trong xoè, nhưng nhiều đội dùng khăn màu trơn để động tác dễ nhìn.

Xoè nón dùng chiếc nón lá, người múa xoay nón, nghiêng nón, che nửa mặt rồi mở ra, tạo nên những hình ảnh duyên dáng. Xoè quạt với những chiếc quạt giấy mở ra khép lại theo nhịp trống, hợp với đội hình đông người. Có nơi còn có xoè hoa, xoè với ống tre.

Múa sạp, dù thường được nhắc cùng xoè, là một điệu múa riêng: hai hàng người ngồi gõ những cây tre dài theo nhịp, người múa nhảy vào nhảy ra giữa các thanh tre. Trong các ngày hội, múa sạp và xoè thường diễn ra liền nhau. Trang phục khi xoè là áo cóm, váy đen, khăn piêu cho nữ và áo, quần chàm cho nam, chi tiết có ở bài riêng về trang phục người Thái.

Nhạc cụ và âm nhạc trong xoè

Xoè không thể thiếu âm nhạc. Bộ gõ gồm trống, chiêng, chũm chọe, có nơi có ống gõ bằng tre, giữ nhịp cho vòng xoè. Nhịp xoè thường đều, chậm vừa, dễ theo, giúp người mới vào vòng nhanh bắt nhịp.

Bộ hơi gồm khèn bè, pí, sáo, tạo giai điệu. Tiếng khèn bè của người Thái trầm, dày, khác khèn của người H'Mông; tiếng pí thì cao, trong. Đàn tính tẩu, cây đàn bầu cộng hưởng làm từ quả bầu, cũng có mặt trong nhiều cuộc xoè, nhất là ở những vùng người Thái thực hành then.

Trong xoè vòng, có khi chỉ cần một chiếc trống, một chiếc chiêng là đủ. Người đánh trống đứng giữa hoặc bên ngoài vòng, quan sát và điều chỉnh tốc độ: khởi đầu chậm, lên dần khi vòng đông người, rồi chậm lại khi kết thúc. Ở các đội xoè biểu diễn, phần âm nhạc được dàn dựng kỹ hơn, có đủ bộ nhạc cụ và có khi có người hát đi kèm.

Tham gia vòng xoè cho đúng nếp

Khách đến bản Thái thường được mời vào vòng xoè. Vài điều nên biết để vừa vui vừa lịch sự:

  1. Chờ được mời hoặc thấy vòng mở rộng hãy vào; vào từ chỗ trống, nắm tay hai người bên cạnh, không chen ngang làm đứt vòng.
  2. Quan sát nhịp trống và người bên cạnh vài lượt rồi bước theo; bước sang ngang là chính, không cần động tác cầu kỳ.
  3. Tay nắm tay vừa phải, đưa lên hạ xuống theo nhịp chung, không giật mạnh, không kéo người bên cạnh.
  4. Giữ nét mặt vui vẻ, có thể cười nói nhỏ, nhưng không la hét, không đùa cợt quá đà, nhất là khi vòng có người cao tuổi.
  5. Nếu muốn ra, đợi lúc vòng chậm lại, nhẹ nhàng buông tay, gật đầu cảm ơn người bên cạnh rồi bước ra ngoài.
  6. Khi được mời rượu trong lúc xoè, nhận có chừng mực; từ chối nhã nhặn nếu không uống được.

Vòng xoè đoàn kết là lời mời hoà nhập, không phải màn trình diễn để chụp ảnh. Nếu muốn chụp, nên đứng ngoài vòng, không dùng đèn chớp liên tục, và hỏi trước khi chụp cận ai đó.

Bảo tồn xoè hôm nay và nơi xem xoè

Sau khi được UNESCO ghi danh, các địa phương có đông người Thái đẩy mạnh việc mở lớp truyền dạy xoè cho học sinh, thành lập câu lạc bộ xoè ở các bản, tổ chức ngày hội xoè. Có những sự kiện quy tụ hàng nghìn người cùng xoè, được nhiều người biết tới. Xoè cũng có mặt thường xuyên trong các chương trình du lịch cộng đồng ở Tây Bắc.

Thách thức lớn là giữ cho xoè sống trong đời sống của bản, không chỉ trên sân khấu phục vụ khách. Các nghệ nhân lớn tuổi nắm giữ các điệu xoè cổ ngày càng ít; người trẻ đi làm xa, ít dịp tham gia nghi lễ. Việc ghi hình, ghi chép các điệu xoè cổ, mời nghệ nhân dạy trực tiếp cho người trẻ là cách được nhiều nơi áp dụng.

Muốn xem xoè đúng nếp, nên đến các bản Thái vào dịp lễ hội đầu năm hoặc mùa lúa mới, hỏi người địa phương về lịch sinh hoạt văn hoá của bản. Vùng Mường Lò, Mường Thanh, Mai Châu, các bản Thái quanh Sơn La là những nơi thường được nhắc. Tìm hiểu thêm có thể xem trưng bày về người Thái ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và ở Làng Văn hoá – Du lịch các dân tộc Việt Nam tại Đồng Mô, Hà Nội.

Câu hỏi thường gặp

Xoè Thái được UNESCO ghi danh năm nào?

Nghệ thuật Xoè Thái được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2021. Hồ sơ được lập cho cộng đồng người Thái ở bốn tỉnh Tây Bắc cũ là Yên Bái, Lai Châu, Sơn La, Điện Biên.

Vòng xoè đoàn kết là gì?

Đó là cách gọi quen thuộc của xoè vòng, nhiều người nắm tay nhau thành vòng tròn quanh đống lửa hoặc giữa sân. Vòng xoè mở, ai cũng có thể vào, kể cả khách, nên tượng trưng cho sự gắn kết cộng đồng.

Sáu điệu xoè cổ của người Thái gồm những điệu nào?

Ở vùng Mường Lò hay nhắc sáu điệu xoè cổ, trong đó điệu nâng khăn mời rượu được biết nhiều nhất; các điệu khác thường được mô tả là tiến lùi, tung khăn, vừa đi vừa xoè, xoè vòng, xoè đôi. Tên gọi giữa các tài liệu chưa hoàn toàn thống nhất.

Khách du lịch có được vào vòng xoè không?

Được, và thường được mời. Nên vào từ chỗ trống, nắm tay hai người bên cạnh, quan sát vài lượt rồi bước theo nhịp chung, không giật tay, không làm đứt vòng và khi ra thì nhẹ nhàng cảm ơn.

Nhạc cụ nào dùng trong xoè Thái?

Thường có trống, chiêng, chũm chọe giữ nhịp, cùng khèn bè, pí, sáo tạo giai điệu; nhiều nơi có thêm đàn tính tẩu. Trong xoè vòng giản dị, có khi chỉ cần một trống và một chiêng là đủ.

Nên xem xoè Thái ở đâu?

Có thể đến các bản Thái vùng Mường Lò, Mường Thanh, Mai Châu, quanh Sơn La vào dịp lễ hội đầu năm hoặc mùa lúa mới. Ở Hà Nội, có thể xem trưng bày và sinh hoạt văn hoá tại Làng Văn hoá – Du lịch các dân tộc Việt Nam.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138