Rượu cần là thức uống gắn liền với nghi lễ và sự hiếu khách của các dân tộc Tây Nguyên: rượu được ủ trong ché, khi uống thì đổ nước vào và hút qua những chiếc cần làm từ tre, trúc. Trong mọi lễ quan trọng, từ mừng lúa mới, mừng nhà mới tới lễ bỏ mả, đón khách quý, ché rượu cần đều có mặt, và việc mở ché, mời rượu có trình tự riêng.
Bài này giải thích rượu cần được làm thế nào, vì sao ché rượu là tài sản quý, rượu cần có vị trí gì trong nghi lễ, nghi thức mời và uống theo lượt, và quan trọng nhất là khách nên ứng xử thế nào cho lịch sự mà vẫn giữ an toàn cho sức khoẻ. Rượu cần là một phần văn hoá, không phải lời khuyến khích uống nhiều.
Rượu cần là gì
Gọi là rượu cần vì người ta uống bằng cần, những ống tre, trúc hoặc sậy nhỏ, dài, được khoét thông ruột, uốn cong hoặc để thẳng. Rượu không được chưng cất như rượu trắng mà là cơm, hạt đã lên men để nguyên trong ché. Khi uống, chủ nhà đổ nước suối hoặc nước đun sôi để nguội vào ché, nước ngấm qua lớp men và bã, thành thứ nước rượu có vị ngọt, chua nhẹ, nồng vừa.
Rượu cần có mặt ở hầu hết các dân tộc Tây Nguyên như Ê Đê, Gia Rai, Ba Na, Xơ Đăng, M'Nông, Cơ Ho, Mạ, và ở nhiều dân tộc miền núi khác như Mường, Thái, Tày cùng một số dân tộc dọc Trường Sơn. Mỗi nơi có cách ủ, cách uống riêng, nhưng Tây Nguyên là nơi rượu cần gắn chặt nhất với nghi lễ và với ché cổ.
Một ché rượu có thể uống nhiều lượt trong nhiều giờ, mỗi lần nhạt lại được châm thêm nước. Vì vậy rượu cần không phải thức uống để uống nhanh, mà để ngồi lâu, trò chuyện, nghe chiêng, kể chuyện bên bếp lửa.
Men lá và cách ủ rượu cần truyền thống
Cách ủ khác nhau giữa các dân tộc và từng gia đình. Quy trình chung thường được mô tả như sau:
- Làm men: người ta dùng một số loại lá, rễ, vỏ cây rừng, giã nhỏ trộn với bột gạo, nặn thành bánh men rồi phơi hoặc gác bếp cho khô. Công thức men là bí quyết riêng của từng nhà, thường do phụ nữ giữ.
- Chuẩn bị nguyên liệu: gạo, gạo nếp, kê, ngô, sắn hoặc bo bo, tuỳ vùng và tuỳ mùa. Nguyên liệu được nấu chín hoặc đồ chín, để nguội.
- Trộn men: bánh men được tán nhỏ, rắc đều vào nguyên liệu đã nguội; có nơi trộn thêm trấu để rượu thơm và để nước dễ ngấm.
- Cho vào ché: hỗn hợp được cho vào ché, nén vừa phải, miệng ché bịt bằng lá chuối khô hoặc lá rừng rồi buộc kín.
- Ủ: ché được đặt ở nơi khô ráo trong nhà, ủ từ vài tuần tới vài tháng. Ủ càng lâu, rượu càng đậm.
- Mở ché: khi có lễ hoặc có khách, chủ nhà mở ché, cắm cần, đổ nước vào và làm lễ trước khi mời mọi người uống.
Chất lượng rượu cần phụ thuộc nhiều vào men và cách ủ. Người Tây Nguyên có thể nếm và nói rượu của nhà nào, ủ bao lâu, men lá loại gì. Nhiều gia đình giữ ché rượu ủ lâu để dành cho những dịp thật quan trọng.
Ché rượu: tài sản và biểu tượng của gia đình
Với nhiều dân tộc Tây Nguyên, ché không chỉ là đồ đựng rượu mà là tài sản quý, có khi là thước đo sự giàu có và uy tín của một gia đình, một dòng họ. Những chiếc ché cổ, men đẹp, hoa văn lạ, có lịch sử truyền đời được giữ gìn cẩn thận, chỉ mang ra trong những dịp lễ lớn.
Trước đây, ché được dùng trong trao đổi: đổi ché lấy trâu, lấy chiêng, làm của hồi môn, làm vật bồi thường theo luật tục. Tài liệu dân tộc học ghi nhận nhiều loại ché được phân hạng theo giá trị trong quan niệm của từng dân tộc. Trong nhà dài của người Ê Đê, những hàng ché xếp dọc vách là hình ảnh quen thuộc.
Ché còn có vị trí trong nghi lễ: ché được cúng, được "mời" trong một số lễ; khi gia đình chia của, ché là thứ được bàn kỹ. Một số ché cổ đã được bảo tàng sưu tầm như hiện vật văn hoá. Người ngoài khi vào nhà nên tránh chạm tay vào những chiếc ché xếp trang trọng nếu chưa được chủ nhà mời.
Rượu cần trong nghi lễ
Hầu như không có nghi lễ quan trọng nào của người Tây Nguyên mà thiếu rượu cần. Trong lễ mừng lúa mới, ché rượu được mở để tạ ơn hồn lúa và tổ tiên; trong lễ mừng nhà mới, cả buôn ngồi quanh ché rượu chúc mừng chủ nhà; trong lễ bỏ mả, rượu cần được mời suốt mấy ngày đêm bên nhà mồ.
Ở phần cúng, người chủ lễ thường cầm cần, khấn mời tổ tiên và các vị thần được thờ về uống rượu, nhận lễ, rồi mới mời người sống. Có nơi rượu được rưới lên lễ vật, lên đầu, lên chân người được cầu chúc như một cách trao lời chúc.
Rượu cần còn dùng trong những nghi thức mang tính cam kết: kết nghĩa anh em, hoà giải bất hoà theo luật tục, đón người đi xa trở về. Cùng uống chung một ché là cùng chia sẻ một lời hứa. Vì vậy, với người Tây Nguyên, được mời uống rượu cần là được đón nhận, và cách khách đáp lại lời mời cũng được để ý.
Bếp lửa, nhà dài và không gian của buổi rượu
Buổi rượu cần thường diễn ra trong nhà, quanh bếp lửa. Ở nhà dài của người Ê Đê, ché rượu được đặt ở gian khách, cột ché vào cột nhà cho vững, chủ khách ngồi trên ghế dài hoặc trên chiếu quanh ché. Ở nhà rông của người Ba Na, Xơ Đăng, những buổi rượu của cả làng diễn ra ở gian chung, bên bếp lửa lớn.
Chỗ ngồi có trật tự riêng: già làng, chủ nhà, khách quý ngồi ở vị trí trang trọng gần ché; người trẻ, người phục vụ ngồi phía ngoài. Khách nên chờ chủ nhà mời ngồi, không tự chọn chỗ, không bước qua bếp lửa, không quay lưng về phía ché khi đang có nghi thức.
Ánh lửa, tiếng chiêng, mùi khói bếp và mùi men lá làm nên không khí rất riêng mà người từng dự khó quên. Đi kèm rượu thường có vài món nhắm giản dị như thịt nướng, cá suối, muối ớt, rau rừng; chủ nhà sẽ mời, khách nên ăn trước khi uống để giữ sức.
Nghi thức mời và uống theo lượt
Mở ché và lời khấn. Người mở ché thường là chủ nhà hoặc già làng. Trước khi uống, người đó khấn mời, giới thiệu khách, nói lý do của buổi rượu. Khách nên đứng hoặc ngồi yên lặng trong lúc khấn.
Người uống đầu tiên. Theo lệ, chủ nhà hoặc người được kính trọng nhất uống trước, như để mời và để cho khách thấy rượu ngon, sạch. Sau đó cần được trao cho khách quý.
Đo nấc. Nhiều nơi gác ngang miệng ché một que nhỏ có mấu đo hoặc dùng một vạch đánh dấu. Người uống phải hút cho mực rượu hạ xuống tới mức đó, rồi người phục vụ châm nước lên lại cho lượt sau. Đây là cách công bằng để ai cũng uống một lượng như nhau.
Uống theo lượt, theo cặp. Rượu được uống theo lượt quanh ché, có khi hai người cùng uống một lúc hai cần. Người phục vụ rượu, thường là một người trẻ hoặc phụ nữ trong nhà, giữ nhịp châm nước.
Kèm chiêng và câu chuyện. Trong lúc uống, chiêng có thể được đánh, người già kể chuyện, hát kể. Buổi rượu là dịp trò chuyện, không phải cuộc thi uống.
Ứng xử của khách cho lịch sự và an toàn
Khi được mời, cách lịch sự nhất là nhận cần, ít nhất nhấp môi một chút để tỏ lòng cảm ơn. Nếu không uống được rượu vì sức khoẻ, vì lái xe, vì lý do riêng, hãy nói rõ bằng lời nhã nhặn ngay từ đầu; chủ nhà thường thông cảm, nhất là khi có người đi cùng giải thích. Không nên nhận cần rồi bỏ đó, cũng không nên chê rượu.
Uống có chừng mực. Rượu cần uống lâu, dễ "ngấm" mà không biết; nên ăn trước, uống chậm, xin dừng khi thấy đủ. Người đã uống rượu không điều khiển xe máy, ô tô; quy định về nồng độ cồn khi tham gia giao thông rất nghiêm, cụ thể nên tra văn bản hiện hành. Người đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai, người có bệnh gan, dạ dày nên hỏi ý kiến bác sĩ và tránh uống.
Về vệ sinh, cần thường được dùng chung. Nếu lo ngại, có thể xin một cần riêng hoặc chỉ nhấp tượng trưng. Trẻ em không uống rượu dù được mời vui. Cuối buổi, nhớ cảm ơn chủ nhà, già làng; một món quà nhỏ như gói chè, bánh kẹo mang theo từ trước luôn được đón nhận.
Rượu cần hôm nay
Rượu cần ngày nay đã đi xa khỏi buôn làng: có mặt ở nhà hàng, khu du lịch, được bán làm quà. Nhiều cơ sở sản xuất rượu cần theo cách công nghiệp, dùng men mua sẵn, ché nhỏ, ủ ngắn ngày. Loại này tiện cho du khách nhưng khác xa rượu cần men lá ủ lâu trong ché cổ của buôn làng.
Ở chiều ngược lại, nhiều cộng đồng Tây Nguyên đang tìm cách giữ men lá truyền thống, ghi chép công thức, dạy cho người trẻ. Rượu cần men lá được giới thiệu trong các lễ hội văn hoá, các ngày hội cồng chiêng. Khi mua rượu cần làm quà, nên chọn nơi rõ nguồn gốc, có thông tin về cơ sở sản xuất, để đảm bảo an toàn thực phẩm.
Hiểu rượu cần là hiểu một phần cách người Tây Nguyên sống với nhau: cùng ngồi quanh một ché, cùng chia một lượt rượu, cùng nghe tiếng chiêng. Muốn tìm hiểu thêm, có thể xem trưng bày về nhà dài, ché và đồ dùng của người Tây Nguyên ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và các bảo tàng tỉnh Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là rượu cần?
Vì rượu được uống bằng cần, những ống tre, trúc hoặc sậy nhỏ dài được khoét thông ruột, cắm vào ché rượu. Rượu không chưng cất mà là cơm, hạt lên men trong ché, khi uống thì đổ nước vào.
Rượu cần được làm từ gì?
Nguyên liệu thường là gạo, gạo nếp, kê, ngô, sắn hoặc bo bo, trộn với men lá làm từ lá, rễ, vỏ cây rừng cùng bột gạo. Hỗn hợp được ủ trong ché bịt kín từ vài tuần tới vài tháng.
Đo nấc khi uống rượu cần là gì?
Nhiều nơi gác một que nhỏ có mấu đo ngang miệng ché. Người uống hút cho mực rượu hạ tới mức đó rồi người phục vụ châm nước lên cho lượt sau, để ai cũng uống một lượng như nhau.
Không uống được rượu thì từ chối thế nào cho lịch sự?
Nên nói rõ lý do bằng lời nhã nhặn ngay từ đầu, như vì sức khoẻ hay vì phải lái xe. Có thể nhận cần và nhấp môi tượng trưng để cảm ơn. Chủ nhà thường thông cảm, không nên nhận cần rồi bỏ đó hay chê rượu.
Ché rượu có ý nghĩa gì với người Tây Nguyên?
Ché là tài sản quý, có khi là thước đo uy tín của gia đình, dòng họ. Trước đây ché được dùng để trao đổi lấy trâu, chiêng, làm của hồi môn, và có vị trí trong nghi lễ. Ché cổ được giữ gìn và chỉ mang ra dịp lễ lớn.
Uống rượu cần có cần chú ý về sức khoẻ không?
Có. Rượu cần uống lâu dễ ngấm, nên ăn trước, uống chậm và dừng khi thấy đủ. Đã uống thì không lái xe. Người đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai, người có bệnh gan, dạ dày nên hỏi ý kiến bác sĩ và tránh uống.