DacDiem.comĐặc Điểm
Các dân tộc vùng Đông Bắc

Các nhóm người Dao: Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Quần Chẹt, Dao Thanh Y khác nhau gì

Phân biệt các nhóm người Dao qua tên gọi, khăn áo, nơi ở: Dao Đỏ khăn đỏ thêu dày, Dao Tiền váy in sáp ong, Dao Quần Chẹt quần bó, Dao Thanh Y áo chàm.

Close detail of three folded embroidered garments on a wooden bench, one with red tassels, one indigo with silver coins, one with batik wax patterns, side light, no people

Người Dao chia thành nhiều nhóm, và cách phân biệt dễ nhất là nhìn trang phục, vì chính tên nhóm thường được đặt theo đặc điểm khăn áo: Dao Đỏ có khăn và tua đỏ rực, Dao Tiền gắn đồng xu bạc và mặc váy in hoa văn sáp ong, Dao Quần Chẹt mặc quần bó ống, Dao Thanh Y mặc áo chàm xanh, Dao Quần Trắng mặc quần trắng. Ngoài khăn áo, các nhóm còn khác nhau về phương ngữ, vùng cư trú và một số chi tiết trong nghi lễ.

Tài liệu dân tộc học ghi số nhóm Dao không giống nhau, có nơi gộp, có nơi tách, và nhiều nhóm có hai ba tên gọi. Bài này nêu các nhóm thường được nhắc nhất, tả những dấu hiệu nhận biết được nhiều nguồn thống nhất, và ghi rõ chỗ các nguồn còn khác nhau.

Bảng nhận biết nhanh các nhóm Dao

Cột "dấu hiệu" chỉ nêu điểm nổi bật nhất, đủ để nhận ra ở chợ phiên hay trong ảnh bảo tàng. Vùng cư trú ghi theo tỉnh mới, mang tính tiêu biểu.

NhómDấu hiệu nổi bậtNơi thường gặp
Dao ĐỏKhăn đội đầu và tua len màu đỏ, áo thêu kín hoa vănLào Cai (vùng Sa Pa, Bát Xát cũ), Tuyên Quang, Lai Châu, Thái Nguyên
Dao TiềnPhụ nữ mặc váy in hoa văn bằng sáp ong, áo gắn đồng xu bạcCao Bằng, Thái Nguyên (vùng Bắc Kạn cũ), Phú Thọ, Tuyên Quang, Sơn La
Dao Quần ChẹtQuần ống bó sát bắp chân, áo dài xẻPhú Thọ, vùng núi Ba Vì (Hà Nội), Lào Cai (vùng Yên Bái cũ)
Dao Thanh YÁo chàm xanh, ít thêu hơn các nhóm khácQuảng Ninh, Bắc Ninh (vùng Bắc Giang cũ)
Dao Quần TrắngQuần màu trắng, áo chàmTuyên Quang (gồm Hà Giang cũ)
Dao Áo DàiÁo dài quá gối, màu chàmTuyên Quang, Lào Cai
Dao Thanh Phán, Dao Lô GangNhóm nhỏ, chi tiết khăn áo riêngQuảng Ninh, Lạng Sơn

Bảng giúp nhận diện ban đầu, nhưng đừng dùng nó như bộ luật cứng. Trong một nhóm, khăn áo khác nhau theo tuổi tác, theo dịp lễ hay ngày thường, và giữa các vùng; người trong nhóm nhìn chi tiết thêu là biết ngay ai từ bản nào.

Vì sao người Dao có nhiều nhóm đến vậy

Lý do đầu tiên là lịch sử di cư. Người Dao sang Việt Nam qua nhiều đợt kéo dài nhiều thế kỷ, theo những ngả đường khác nhau, có đợt theo đường biển vào Quảng Ninh, có đợt theo đường bộ vào Cao Bằng, Lào Cai. Mỗi đợt mang theo phương ngữ, kiểu khăn áo và phong tục của vùng quê gốc.

Lý do thứ hai là cư trú phân tán. Khi đã đến Việt Nam, các nhóm Dao tiếp tục di chuyển theo nương rẫy, sống xen với người Tày, Nùng, Thái, H'Mông. Mỗi nhóm vừa giữ nét riêng vừa tiếp thu láng giềng, nên khác biệt giữa các nhóm càng rõ theo thời gian.

Về ngôn ngữ, có tài liệu chia tiếng Dao thành hai nhánh lớn tương ứng với tên tự gọi Kìm Miền và Kìm Mùn. Các nhóm như Dao Đỏ, Dao Quần Chẹt thường được xếp vào nhánh Kìm Miền; Dao Áo Dài, Dao Quần Trắng thường được xếp vào nhánh Kìm Mùn. Người hai nhánh nói chuyện với nhau không dễ, nhiều khi phải dùng tiếng Việt hoặc tiếng Tày làm cầu nối.

Dao Đỏ: sắc đỏ của khăn, tua và chỉ thêu

Dao Đỏ là nhóm đông và được biết đến rộng rãi nhất, có nơi còn gọi là Dao Sừng, Dao Đại Bản. Tên gọi đến từ màu đỏ chủ đạo: khăn đội đầu đỏ, tua len đỏ trên áo, chỉ thêu đỏ phủ dày ở ngực, vạt áo, gấu quần.

Phụ nữ Dao Đỏ mặc áo dài xẻ ngực, thắt lưng, quần thêu ở ống, đội khăn đỏ to xếp nhiều lớp, có nơi kết thành hình mái nhà. Đồ bạc đi kèm gồm vòng cổ, khuyên tai, hàng khuy bạc. Hoa văn thêu bằng chỉ màu theo những mô típ quen thuộc như cây thông, sao tám cánh, hình người nắm tay.

Dao Đỏ sống nhiều ở vùng Sa Pa, Bát Xát cũ của Lào Cai, ở Tuyên Quang, Lai Châu, Thái Nguyên. Ở vùng Sa Pa, người Dao Đỏ được nhiều người biết đến qua bài tắm lá thuốc và các bản làng làm du lịch cộng đồng, nơi khách có thể xem phụ nữ ngồi thêu trước hiên nhà.

Dao Tiền: váy in sáp ong và đồng xu bạc

Dao Tiền được gọi theo những đồng xu bạc đính trên áo, thắt lưng, túi của phụ nữ. Điểm khác biệt lớn so với các nhóm Dao khác là phụ nữ Dao Tiền mặc váy chứ không mặc quần.

Chiếc váy Dao Tiền nổi tiếng nhờ kỹ thuật vẽ hoa văn bằng sáp ong: người thợ đun sáp nóng chảy, dùng dụng cụ nhỏ vẽ hoa văn lên vải trắng, rồi nhuộm chàm. Chỗ có sáp không ăn màu, sau khi đun sôi bỏ sáp sẽ hiện ra hoa văn trắng trên nền chàm. Váy còn được thêu thêm, ghép nhiều mảnh, mỗi chiếc mất nhiều tháng công.

Người Dao Tiền sống nhiều ở Cao Bằng, vùng Bắc Kạn cũ nay thuộc Thái Nguyên, vùng Hoà Bình cũ nay thuộc Phú Thọ, Tuyên Quang và Sơn La. Nghề in sáp ong được nhiều địa phương khôi phục, dạy lại cho phụ nữ trẻ.

Dao Quần Chẹt và Dao Thanh Y

Dao Quần Chẹt được gọi theo chiếc quần ống bó sát bắp chân của phụ nữ, khác với ống quần rộng của nhiều nhóm khác. Áo dài xẻ, thắt lưng, khăn đội đầu, đồ bạc; hoa văn thêu tập trung ở cổ áo, gấu áo. Người Dao Quần Chẹt sống ở vùng Phú Thọ, vùng núi Ba Vì của Hà Nội, vùng Hoà Bình cũ và vùng Yên Bái cũ. Cộng đồng Dao ở Ba Vì nổi tiếng với nghề thuốc nam truyền trong gia đình.

Dao Thanh Y có nghĩa là Dao áo xanh, gọi theo màu áo chàm xanh của phụ nữ. So với Dao Đỏ, trang phục Dao Thanh Y giản dị hơn, thêu ít hơn, điểm nhấn ở chiếc khăn, thắt lưng và đồ bạc. Nhóm này sống nhiều ở vùng núi Quảng Ninh và vùng Sơn Động cũ của Bắc Giang, nay thuộc Bắc Ninh.

Ở cả hai nhóm, đời sống hôm nay đã nhiều thay đổi: ngày thường mặc thường phục, trang phục cũ dành cho lễ cấp sắc, cưới hỏi, Tết. Các câu lạc bộ văn hoá ở xã thường may lại bộ trang phục theo mẫu cũ để giữ cách nhận diện nhóm.

Dao Quần Trắng, Dao Áo Dài và các nhóm nhỏ

Dao Quần Trắng. Tên gọi theo chiếc quần màu trắng của phụ nữ, mặc với áo chàm, thường gặp ở Tuyên Quang, gồm cả vùng Hà Giang cũ. Nhóm này có nhiều nghi lễ gắn với mùa màng, ruộng nước, cho thấy họ định cư ở vùng thấp từ khá sớm.

Dao Áo Dài. Phụ nữ mặc áo dài quá gối màu chàm, ít thêu, thường được xếp vào nhánh Kìm Mùn; một số tài liệu gộp nhóm này với tên gọi Dao Làn Tẻn hoặc Dao Tuyển, nhưng cách gộp chưa thống nhất nên ở đây ghi riêng.

Dao Thanh Phán, Dao Lô Gang. Là các nhóm nhỏ hơn ở vùng Quảng Ninh, Lạng Sơn, có kiểu khăn, cổ áo, đồ bạc riêng. Tư liệu về các nhóm này ít, nên khi tìm hiểu nên dựa vào bảo tàng tỉnh và nhà nghiên cứu địa phương.

Nhận diện bằng cách hỏi. Nhiều người Dao trẻ ngày nay mặc như người Kinh, nên nhìn trang phục không còn đủ. Cách lịch sự và chính xác nhất là hỏi: "Bạn là người Dao nhóm nào?". Người Dao thường vui vẻ trả lời và kể thêm về bản mình.

Màu sắc và hoa văn: đọc khác biệt qua từng chi tiết

Nếu đặt các bộ trang phục Dao cạnh nhau trong một tủ trưng bày, khác biệt hiện ra ở ba chỗ: màu nền, mật độ thêu và kiểu đội đầu. Màu nền phần lớn là chàm, nhưng có nhóm chàm ngả xanh, có nhóm chàm sẫm gần đen, có nhóm dùng nhiều vải trắng như Dao Quần Trắng.

Mật độ thêu đi từ dày kín như Dao Đỏ, nơi gần như không thấy nền vải ở vạt áo, tới thưa và tập trung ở cổ, gấu như Dao Thanh Y, Dao Áo Dài. Dao Tiền thì chuyển phần lớn hoa văn sang chiếc váy in sáp ong, thêu thêm ở mép. Khăn và mũ là chi tiết thay đổi nhiều nhất: khăn quấn tròn, khăn xếp nhọn, mũ đính tua, mũ kết bạc.

Một lưu ý: cùng một mô típ như cây thông hay sao tám cánh có mặt ở nhiều nhóm, nhưng cách đặt chỗ, màu chỉ và tên gọi có thể khác. Ý nghĩa của hoạ tiết vì thế nên ghi là "theo cách giải thích phổ biến" hoặc theo lời nghệ nhân của chính bản đó, đừng áp một cách giải thích cho mọi nhóm.

Điểm chung của mọi nhóm Dao

Dù khác nhau về khăn áo và phương ngữ, các nhóm Dao chia sẻ một nền văn hoá chung: cùng coi Bàn Vương là thuỷ tổ, cùng dùng chữ Nôm Dao chép sách, cùng có lễ cấp sắc cho đàn ông, cùng giỏi thêu thùa, cùng giữ vốn tri thức về cây thuốc và rừng núi. Mười hai họ thường được nhắc của người Dao như Bàn, Triệu, Đặng, Lý, Phùng… có mặt ở hầu hết các nhóm.

Chính nền chung đó giúp người Dao ở các tỉnh khác nhau nhận ra nhau là "người mình", dù nói chuyện phải pha tiếng Việt. Trong lễ hội lớn, đại diện nhiều nhóm Dao có thể cùng dự lễ cúng Bàn Vương, trình diễn trang phục và múa trong nghi lễ.

Khi viết hay chụp ảnh về người Dao, nên ghi đúng tên nhóm và địa phương, tránh gộp tất cả thành "người Dao mặc đồ đỏ". Nguồn tham khảo đáng tin là Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Viện Dân tộc học và bảo tàng các tỉnh có đông người Dao như Lào Cai, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Cao Bằng.

Câu hỏi thường gặp

Người Dao có bao nhiêu nhóm?

Tài liệu ghi khác nhau, thường nhắc khoảng chín đến mười nhóm chính như Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Quần Chẹt, Dao Thanh Y, Dao Quần Trắng, Dao Áo Dài, Dao Thanh Phán, Dao Lô Gang. Nhiều nhóm có hai ba tên gọi khác nhau tuỳ vùng.

Vì sao gọi là Dao Đỏ?

Nhóm Dao Đỏ được gọi theo màu đỏ chủ đạo trên trang phục phụ nữ: khăn đội đầu đỏ, tua len đỏ và chỉ thêu đỏ phủ dày trên áo. Dao Đỏ sống nhiều ở Lào Cai, Tuyên Quang, Lai Châu, Thái Nguyên.

Dao Tiền khác các nhóm Dao khác ở điểm nào?

Phụ nữ Dao Tiền mặc váy thay vì quần, váy có hoa văn vẽ bằng sáp ong rồi nhuộm chàm, áo và thắt lưng đính đồng xu bạc. Tên gọi Dao Tiền xuất phát từ những đồng xu bạc này.

Dao Quần Chẹt nghĩa là gì?

Dao Quần Chẹt được gọi theo chiếc quần ống bó sát bắp chân của phụ nữ. Nhóm này sống nhiều ở Phú Thọ, vùng núi Ba Vì của Hà Nội và vùng Yên Bái cũ, nổi tiếng với nghề thuốc nam gia truyền.

Các nhóm Dao có nói chung một tiếng không?

Không hoàn toàn. Tiếng Dao có nhiều phương ngữ, có tài liệu chia thành hai nhánh Kìm Miền và Kìm Mùn. Người hai nhánh khó hiểu nhau khi nói nhanh, thường phải dùng tiếng Việt làm cầu nối.

Làm sao biết một người Dao thuộc nhóm nào?

Có thể nhìn khăn, áo, quần hoặc váy và đồ bạc vào dịp lễ, nhưng cách chắc chắn và lịch sự nhất là hỏi trực tiếp. Ngày thường nhiều người Dao mặc thường phục nên trang phục không còn là dấu hiệu đủ tin cậy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138