DacDiem.comĐặc Điểm
Các dân tộc vùng Đông Bắc

Dân tộc Bố Y: đặc điểm một dân tộc ít người ở vùng biên Lào Cai, Tuyên Quang

Người Bố Y khoảng 3.200 người, nhóm Tày – Thái, gồm Bố Y và Tu Dí, sống ở vùng biên Lào Cai và Tuyên Quang: tên gọi, nhà đất, trang phục, đời sống hôm nay.

Rammed earth houses with yin yang tile roofs on a terraced hillside near the northern border of Lao Cai, corn drying under the eaves, clear autumn light, wide shot

Bố Y là một dân tộc rất ít người thuộc nhóm ngôn ngữ Tày – Thái, có khoảng 3.200 người theo Tổng điều tra năm 2019, gồm hai nhóm chính là Bố Y và Tu Dí, sống ở vùng biên của tỉnh Lào Cai (vùng Mường Khương cũ) và tỉnh Tuyên Quang (vùng Quản Bạ của Hà Giang cũ). Họ làm ruộng, làm nương ngô trên núi, ở nhà đất, có trang phục phụ nữ với nhiều mảng vải màu nối ghép và vốn dân ca, lễ tục riêng.

Tư liệu về người Bố Y khá ít và có chỗ chưa thống nhất, nên bài này chỉ trình bày những điểm chính được nhiều nguồn ghi nhận, chỗ chưa chắc sẽ nói rõ là "có tài liệu ghi".

Tên gọi và hai nhóm Bố Y, Tu Dí

Tên chính thức trong danh mục 54 dân tộc là Bố Y. Trong tài liệu còn gặp các tên gọi khác như Chủng Chá, Trọng Gia, Tu Dí, Tu Din. Cộng đồng chia thành hai nhóm: nhóm Bố Y (có nơi gọi Chủng Chá) và nhóm Tu Dí. Hai nhóm có cùng gốc gác nhưng khác nhau về nơi ở, một số phong tục và cả tiếng nói hằng ngày.

Theo cách ghi phổ biến, tổ tiên người Bố Y di cư từ vùng Quý Châu (Trung Quốc) sang Việt Nam cách nay khoảng vài trăm năm. Ở Trung Quốc, cộng đồng cùng gốc vẫn còn đông, nhưng người Bố Y ở Việt Nam đã sống nhiều thế hệ ở vùng biên, có đời sống gắn với các dân tộc láng giềng như H'Mông, Nùng, Tày, Giáy.

Về tiếng nói, người Bố Y xếp trong nhóm Tày – Thái. Có tài liệu ghi nhóm Tu Dí trong sinh hoạt thường dùng một phương ngữ gốc Hán (thường gọi là tiếng Quan hoả), trong khi nhóm Bố Y giữ tiếng mẹ đẻ thuộc nhánh Tày – Thái. Đây là một ví dụ cho thấy ranh giới ngôn ngữ và ranh giới dân tộc không phải lúc nào cũng trùng nhau.

Người Bố Y sống ở đâu

Hai vùng cư trú chính đều ở sát biên giới phía Bắc. Tên tỉnh ghi theo địa giới từ 1/7/2025.

Vùng cũNay thuộcNhóm thường gặp
Mường Khương (Lào Cai)Lào CaiChủ yếu nhóm Tu Dí
Quản Bạ (Hà Giang cũ)Tuyên QuangChủ yếu nhóm Bố Y
Một số vùng lân cậnLào Cai, Tuyên QuangCác hộ chuyển cư theo hôn nhân, công việc

Người Bố Y thường sống thành những thôn nhỏ hoặc xen với người H'Mông, Nùng, Tày trong cùng xã. Vì số dân ít và phân tán theo thôn, nhiều người Bố Y nói được hai ba thứ tiếng của láng giềng, ngoài tiếng Việt.

Địa hình vùng cư trú là núi đá và đồi cao, mùa đông lạnh, nhiều sương muối. Điều kiện đó ảnh hưởng rõ đến cách làm nhà, cách canh tác và trang phục của người Bố Y.

Lưu ý khi đọc tài liệu cũ: vùng Quản Bạ trước đây thuộc tỉnh Hà Giang, từ 1/7/2025 thuộc tỉnh Tuyên Quang mới; vùng Mường Khương vẫn thuộc Lào Cai, nhưng tỉnh Lào Cai nay gồm cả Yên Bái cũ. Gõ tìm theo tên huyện cũ vẫn ra nhiều tư liệu hữu ích, chỉ cần quy đổi sang địa giới mới khi trích dẫn.

Kinh tế: ruộng nước, nương ngô và nghề thủ công

Làm ruộng. Người Bố Y có kinh nghiệm làm ruộng nước và ruộng bậc thang ở những nơi có nguồn nước. Lúa là cây lương thực quan trọng ở các thôn thấp.

Nương ngô trên núi đá. Ở vùng cao, ngô là cây chính, trồng xen đậu, bí trên nương và trong các hốc núi đá. Ngô được dùng làm lương thực, nấu rượu và nuôi gia súc.

Chăn nuôi. Gia đình nuôi trâu, bò, ngựa, lợn, gà. Ngựa từng là phương tiện thồ hàng quan trọng ở vùng núi đá trước khi có đường ô tô.

Thủ công. Phụ nữ Bố Y khéo thêu, may, dệt; đàn ông đan lát, làm mộc, rèn nông cụ. Có tài liệu ghi người Bố Y nổi tiếng về nghề làm đồ đan và đồ gỗ dùng trong gia đình.

Kinh tế hôm nay. Nhiều gia đình chuyển sang trồng cây ăn quả, chè, rau màu, làm dịch vụ ở chợ phiên, khu kinh tế cửa khẩu. Lớp trẻ đi học, đi làm xa nhiều hơn trước.

Nhà ở: nhà đất giữa vùng núi đá

Người Bố Y chủ yếu ở nhà đất, tường trình đất dày hoặc xây đá, mái lợp ngói âm dương hoặc cỏ gianh, thích hợp với khí hậu lạnh vùng biên. Nhà thường ba gian, gian giữa đặt bàn thờ tổ tiên, hai gian bên là chỗ ngủ và chứa đồ; có gác để cất ngô, thóc.

Bếp nấu và bếp sưởi là nơi gia đình quây quần trong những tháng lạnh. Quanh nhà có vườn rau, chuồng gia súc, có nơi có tường rào bằng đá xếp, một cách làm phổ biến ở vùng cao nguyên đá, giống với láng giềng H'Mông.

Ngày nay nhiều gia đình đã làm nhà xây, mái ngói hoặc mái bằng, nhưng ở các thôn sâu vẫn còn nhà trình tường cũ. Những ngôi nhà này, cùng với ruộng bậc thang và rào đá, tạo nên cảnh quan làng Bố Y đặc trưng ở vùng biên.

Trang phục: áo ngắn, vải màu nối ghép

Theo mô tả của nhiều tài liệu, phụ nữ Bố Y mặc áo ngắn năm thân hoặc áo xẻ nách, với những dải vải màu nối ghép ở ống tay, nẹp áo, cổ áo, kết hợp quần, thắt lưng và khăn đội đầu. Đây là kiểu trang trí bằng cách ghép vải nhiều màu chứ không chủ yếu bằng thêu kín như người Dao.

Phụ nữ nhóm Tu Dí được tả là đội khăn quấn to, nhiều màu, mặc áo có ống tay nối vải màu, đeo tạp dề thêu. Các chi tiết cụ thể về màu sắc, hoa văn khác nhau giữa các nguồn, nên nếu cần chính xác, hãy đối chiếu hiện vật trong bảo tàng hoặc hỏi người trong cộng đồng.

Nam giới mặc áo cánh, quần dài màu tối, đội mũ hoặc khăn, giản dị. Hiện nay trong sinh hoạt thường ngày phần lớn người Bố Y mặc thường phục; trang phục truyền thống được mặc trong Tết, đám cưới, các ngày hội văn hoá và được giữ gìn qua những bộ áo may tay của người già.

Phong tục, lễ Tết và văn hoá dân gian

Gia đình và dòng họ. Gia đình người Bố Y theo phụ hệ, con mang họ cha; mỗi dòng họ giữ bàn thờ và lệ riêng. Người cao tuổi có tiếng nói lớn trong các việc hệ trọng của gia đình và thôn.

Lễ Tết theo âm lịch. Người Bố Y ăn Tết Nguyên đán là lớn nhất, ngoài ra có các Tết trong năm theo mùa vụ, gần với phong tục của người Tày, Nùng, Giáy láng giềng. Mâm cỗ Tết có bánh làm từ gạo nếp, ngô, thịt gia súc nuôi trong nhà.

Dân ca và truyện kể. Người Bố Y có hát đối đáp giao duyên, câu đố, truyện cổ truyền miệng. Những bài hát thường được hát trong đám cưới, ngày Tết, khi có khách đến nhà.

Thờ cúng tổ tiên. Bàn thờ tổ tiên ở gian giữa là nơi diễn ra các nghi lễ gia đình. Các thực hành này được tả như văn hoá, không bàn chuyện linh ứng.

Sống giữa các láng giềng vùng biên

Một đặc điểm của người Bố Y là sống rất gần các dân tộc khác. Trong một xã vùng biên có thể có thôn H'Mông trên núi, thôn Nùng, Tày, Giáy ở thung lũng, xen giữa là thôn Bố Y. Người Bố Y vì thế thường nói được tiếng H'Mông, tiếng Nùng hoặc tiếng Quan hoả, ngoài tiếng mẹ đẻ và tiếng Việt, và đóng vai cầu nối trong buôn bán, giao tiếp.

Chợ phiên vùng biên là nơi thấy rõ sự giao thoa đó. Người Bố Y mang ngô, đậu, gia súc, đồ đan đi bán; mua vải, muối, dụng cụ; gặp bạn bè, họ hàng ở thôn khác. Trang phục ngày chợ là dịp để phụ nữ Bố Y, Tu Dí khoe áo khăn, và cũng là dịp người ngoài có thể nhận ra họ giữa nhiều dân tộc khác.

Hôn nhân với người dân tộc khác khá phổ biến, nhất là ở thế hệ trẻ. Điều này làm phong phú thêm đời sống gia đình nhưng cũng khiến tiếng Bố Y ít được dùng hơn trong nhà. Với một cộng đồng chỉ vài nghìn người, mỗi gia đình giữ tiếng nói, giữ bộ áo, giữ bài hát cũ đều có ý nghĩa lớn với cả dân tộc.

Người Bố Y hôm nay và nguồn tìm hiểu

Với số dân khoảng ba nghìn người, việc giữ tiếng nói và phong tục là thách thức lớn của người Bố Y. Nhiều gia đình trẻ nói tiếng Việt và tiếng của dân tộc láng giềng nhiều hơn tiếng mẹ đẻ; các lớp truyền dạy dân ca, may trang phục được tổ chức ở một số xã để lớp sau không quên.

Bố Y thuộc nhóm các dân tộc rất ít người, được hưởng chính sách ưu tiên trong tuyển sinh, hỗ trợ học tập và một số chương trình phát triển kinh tế – xã hội. Nội dung, điều kiện hưởng thay đổi theo thời kỳ, nên khi cần hãy tra văn bản hiện hành, hỏi cơ quan địa phương hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Nguồn đáng tin để tìm hiểu thêm: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Viện Dân tộc học, Bộ Dân tộc và Tôn giáo, Bảo tàng tỉnh Lào Cai và Tuyên Quang. Khi đọc tài liệu cũ, nhớ đối chiếu tên huyện, tỉnh với địa giới hiện nay, và để ý tên gọi khác như Chủng Chá, Tu Dí để không bỏ sót thông tin.

Câu hỏi thường gặp

Dân tộc Bố Y có bao nhiêu người?

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, dân tộc Bố Y có khoảng 3.200 người, thuộc nhóm các dân tộc rất ít người ở Việt Nam. Số liệu mới hơn cần tra trong công bố chính thức của cơ quan thống kê.

Người Bố Y sống ở đâu?

Người Bố Y sống chủ yếu ở vùng Mường Khương của tỉnh Lào Cai và vùng Quản Bạ của Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang. Cả hai vùng đều nằm sát biên giới phía Bắc.

Bố Y và Tu Dí có phải hai dân tộc khác nhau không?

Không. Tu Dí là một nhóm của dân tộc Bố Y, bên cạnh nhóm Bố Y (còn gọi Chủng Chá). Hai nhóm có chung gốc gác nhưng khác nhau về nơi ở, một số phong tục và tiếng nói hằng ngày.

Người Bố Y nói tiếng gì?

Dân tộc Bố Y được xếp vào nhóm ngôn ngữ Tày – Thái. Có tài liệu ghi nhóm Tu Dí thường dùng một phương ngữ gốc Hán trong sinh hoạt, còn nhóm Bố Y giữ tiếng mẹ đẻ; hầu hết người Bố Y hiện nay nói thạo tiếng Việt.

Nhà của người Bố Y có đặc điểm gì?

Người Bố Y chủ yếu ở nhà đất tường trình hoặc xây đá, mái ngói âm dương hoặc cỏ gianh, ba gian, có gác chứa ngô thóc. Kiểu nhà này giữ ấm tốt trong mùa đông lạnh vùng biên.

Trang phục người Bố Y có gì nổi bật?

Trang phục phụ nữ Bố Y nổi bật với các dải vải màu nối ghép ở ống tay, nẹp áo, kết hợp khăn đội đầu. Nhóm Tu Dí có khăn quấn to nhiều màu và tạp dề thêu; chi tiết cụ thể nên đối chiếu hiện vật bảo tàng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138