DacDiem.comĐặc Điểm
Các dân tộc vùng Đông Bắc

Dân tộc Tày: đặc điểm, nơi sinh sống, phong tục và văn hoá nổi bật

Người Tày đông thứ hai Việt Nam, sống ở thung lũng Việt Bắc: tên gọi, ngôn ngữ Tày – Thái, ruộng nước, nhà sàn, áo chàm, hát then, chữ Nôm Tày.

Wooden stilt houses with dark tile roofs beside green rice paddies in a limestone valley of Cao Bang at early morning, mist over a stream, wide landscape view, no people close up

Dân tộc Tày là dân tộc đông dân thứ hai ở Việt Nam, sau người Kinh, với khoảng 1,85 triệu người theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019. Người Tày nói ngôn ngữ thuộc nhóm Tày – Thái, sống lâu đời ở các thung lũng và chân núi vùng Đông Bắc, Việt Bắc: Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Lào Cai, Quảng Ninh, Bắc Ninh. Nét quen thuộc nhất của họ là ruộng nước trong thung lũng, nhà sàn bên suối, bộ áo chàm, tiếng đàn tính và lời then.

Bài này đi theo khung hồ sơ: tên gọi và các nhóm địa phương, ngôn ngữ, nơi cư trú theo 34 tỉnh thành mới, kinh tế truyền thống, nhà ở, trang phục, phong tục, chữ viết và đời sống hôm nay. Phần nhà ở và trang phục chỉ tả ở mức nhận biết; các chuyên đề sâu hơn nằm ở mục nhà ở và trang phục của trang.

Tên gọi và các nhóm người Tày

Người Tày tự gọi mình là Tày. Trong nhiều thư tịch cũ và trong lời nói của người già, họ từng được gọi là Thổ, tức người bản thổ, người ở lâu đời tại chỗ. Tên Thổ ngày nay dễ gây nhầm với dân tộc Thổ ở miền tây xứ Nghệ, một cộng đồng hoàn toàn khác, nên trong văn bản chính thức chỉ dùng tên Tày.

Bên trong cộng đồng có một số nhóm địa phương được tài liệu dân tộc học ghi nhận như Ngạn, Phén, Thu Lao, Pa Dí. Các nhóm này khác nhau chút ít ở giọng nói, cách đội khăn, màu áo hay một vài tục lệ, nhưng đều tự nhận là người Tày. Thu Lao và Pa Dí sống rải rác ở vùng biên Lào Cai, có cách ăn mặc riêng dễ nhận ra; các nhóm Ngạn, Phén thì nay hầu như đã hoà vào cộng đồng Tày chung.

Người Tày là cư dân bản địa có mặt rất sớm ở vùng núi phía Bắc. Các nhà nghiên cứu thường xếp họ cùng cội nguồn với nhiều cộng đồng nói tiếng Tày – Thái ở miền nam Trung Quốc và Đông Nam Á lục địa, nhưng lịch sử định cư của người Tày gắn chặt với dải đất Việt Bắc qua nhiều thế kỷ. Chính vì ở lâu và gần gũi với người Kinh, văn hoá Tày có nhiều điểm giao thoa: từ vựng vay mượn tiếng Việt, lịch âm, cách tổ chức làng, cả cách viết chữ Nôm.

Người Tày sống ở đâu: các tỉnh có đông người Tày

Từ ngày 1/7/2025 cả nước còn 34 tỉnh thành, nên nhiều địa danh quen thuộc nay thuộc tỉnh mới. Bảng dưới ghi theo tên tỉnh hiện nay, kèm vùng cũ để dễ đối chiếu với sách báo trước đây.

Tỉnh hiện nayVùng cũ tương ứngGhi chú về người Tày
Cao Bằnggiữ nguyênTày là cư dân đông nhất tỉnh, sống dọc các thung lũng sông Bằng, sông Gâm
Lạng Sơngiữ nguyênSống xen với người Nùng, Kinh, Dao; nhiều làng ở các thung lũng gần biên giới
Thái Nguyêngồm Thái Nguyên và Bắc Kạn cũVùng hồ Ba Bể, Chợ Đồn, Na Rì cũ và vùng Định Hoá cũ có nhiều bản Tày
Tuyên Quanggồm Tuyên Quang và Hà Giang cũVùng Na Hang, Lâm Bình cũ; vùng Bắc Quang, Vị Xuyên cũ của Hà Giang
Lào Caigồm Lào Cai và Yên Bái cũVùng Lục Yên, Bảo Yên, Bảo Thắng cũ; nhóm Thu Lao, Pa Dí ở vùng biên
Quảng Ninh, Bắc NinhBắc Ninh gồm cả Bắc Giang cũCác làng Tày ở vùng núi phía đông và vùng Lục Ngạn, Sơn Động cũ
Đắk Lắk, Lâm Đồnggồm cả Phú Yên, Đắk Nông cũCộng đồng Tày di cư vào Tây Nguyên từ sau năm 1975, lập làng mới

Người Tày ít khi ở đỉnh núi cao. Họ chọn chân núi, ven suối, đầu thung lũng, nơi vừa dẫn được nước vào ruộng vừa tựa lưng vào rừng. Đi qua Việt Bắc, cứ thấy một cánh đồng lúa phẳng kẹp giữa hai dãy núi đá vôi với những nóc nhà sàn ở rìa ruộng, khả năng cao đó là một bản Tày.

Kinh tế truyền thống: ruộng nước là gốc

Trồng lúa nước thành thạo. Người Tày làm ruộng nước từ rất sớm, biết đắp phai, đào mương, bắc máng tre dẫn nước. Những chiếc cọn nước quay bằng sức suối từng là hình ảnh quen ở nhiều thung lũng, đưa nước từ lòng suối lên ruộng cao hơn mà không cần sức người.

Nương và vườn bổ sung. Bên cạnh ruộng, gia đình Tày làm nương ngô, sắn, đỗ trên sườn đồi, trồng cây ăn quả quanh nhà. Vùng Cao Bằng, Lạng Sơn có tiếng về hồi, quế, dẻ; nhiều nơi trồng thuốc lá, mía, chè. Chăn nuôi trâu bò, lợn, gà, vịt và thả cá ruộng là việc thường ngày.

Nghề thủ công trong nhà. Phụ nữ Tày dệt vải bông, nhuộm chàm, dệt thổ cẩm với hoa văn hình học; đàn ông đan lát tre mây, làm mộc. Vải chàm tự nhuộm từng là thứ không thể thiếu trong của hồi môn của con gái Tày.

Chợ phiên là nơi gặp gỡ. Chợ phiên ở các thị trấn vùng Việt Bắc họp theo ngày cố định, là nơi người Tày trao đổi nông sản, mua dao, nồi, vải và gặp người quen. Trước đây chợ còn là chỗ trai gái hát lượn làm quen. Góc món ăn và sản vật vùng này có nhiều trang chuyên sâu khác, ở đây không kể chi tiết.

Nhà ở và bản làng của người Tày

Ngôi nhà tiêu biểu của người Tày là nhà sàn gỗ, khung cột chôn hoặc kê trên đá tảng, mái lợp ngói âm dương, ngói máng hoặc lá cọ tuỳ vùng. Gầm sàn trước đây dùng làm chỗ để nông cụ, củi, đôi khi nhốt gia súc; nay nhiều gia đình đã chuyển chuồng trại ra xa nhà cho sạch sẽ. Trên sàn chia gian theo lệ: gian giữa đặt bàn thờ tổ tiên và tiếp khách, phía trong là chỗ ngủ, bếp lửa ở một đầu nhà.

Ở vùng Lạng Sơn, Cao Bằng còn có nhà đất tường trình hoặc tường gạch mộc, mái ngói, do điều kiện gió rét và gỗ khan hiếm. Vùng hồ Ba Bể, vùng Lâm Bình cũ của Tuyên Quang lại giữ được nhiều bản nhà sàn liền kề, nay thành điểm du lịch cộng đồng có khách nghỉ lại qua đêm.

Bản Tày thường có vài chục nóc nhà, quây quần theo dòng họ và gắn với một khoảng ruộng chung nguồn nước. Mỗi bản có ranh giới, có rừng giữ nước và nơi thờ thổ công của bản. Cách lập bản, chọn hướng nhà và kiêng kỵ khi dựng nhà được tả kỹ hơn trong chuyên đề về nhà của người Tày, Nùng ở mục nhà ở và bản làng.

Trang phục: sắc chàm giản dị

Trang phục Tày nổi bật ở sự giản dị và màu chàm. Phụ nữ mặc áo năm thân dài quá gối, xẻ nách cài khuy bên phải, thắt lưng vải, quần đen ống rộng, đầu đội khăn chàm; nhiều nơi còn mặc áo cánh ngắn khi làm việc. Ít thêu thùa, điểm nhấn thường nằm ở đường viền cổ, vòng bạc, xà tích và cách quấn khăn.

Nam giới mặc áo cánh hoặc áo dài năm thân màu chàm, quần ống rộng, đội khăn hoặc để đầu trần. Ngày lễ, người lớn tuổi vẫn chuộng bộ áo chàm nhuộm tay, vải càng nhuộm lâu càng ngả ánh đen bóng. Riêng nhóm Thu Lao, Pa Dí có chiếc mũ, chiếc khăn hình dáng riêng, nhìn vào là phân biệt được với Tày nơi khác.

Cái đẹp của bộ áo Tày không nằm ở sự rực rỡ mà ở công nhuộm: lá chàm ngâm, ủ, nhuộm đi nhuộm lại nhiều lượt, có khi kéo dài cả tháng. Hôm nay phần lớn người Tày mặc thường phục trong sinh hoạt hằng ngày; áo chàm xuất hiện trong lễ hội, đám cưới, buổi biểu diễn và trong các lớp học truyền dạy nghề nhuộm.

Phong tục, lễ hội và hát then

Thờ cúng tổ tiên. Gian giữa nhà sàn là nơi đặt bàn thờ ông bà; người Tày còn thờ bà mụ, thổ công, táo quân. Những nghi lễ này tả như một phần văn hoá gia đình, không bàn chuyện linh ứng.

Lồng tồng, lễ xuống đồng. Đầu xuân, nhiều bản Tày mở hội Lồng tồng (nghĩa là xuống đồng) để cầu mùa, có ném còn, kéo co, hát lượn. Chi tiết nghi lễ có bài riêng ở mục lễ hội và phong tục.

Then và đàn tính. Then là loại hình nghi lễ gắn với lời hát, tiếng đàn tính và chùm xóc nhạc. Năm 2019 UNESCO ghi danh Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Ngoài then còn có hát lượn, hát phong slư, những lối hát đối đáp giữa nam và nữ.

Chu kỳ đời người. Người Tày có các lễ đầy tháng, lễ mừng thọ, lễ cầu an; đám cưới có nhiều bước như dạm hỏi, ăn hỏi, đón dâu với lời hát quan làng. Phần cưới hỏi các dân tộc đã có trang chuyên sâu khác nên ở đây chỉ nhắc tên.

Tết theo âm lịch. Người Tày ăn Tết Nguyên đán gần giống người Kinh, ngoài ra còn Tết rằm tháng bảy, Tết mùng năm tháng năm, Tết cơm mới. Mâm cỗ Tết thường có bánh chưng gù, bánh khảo, thịt lợn quay lá mắc mật ở một số vùng.

Tiếng nói và chữ viết

Tiếng Tày rất gần tiếng Nùng; người hai dân tộc phần lớn nói chuyện hiểu nhau. Tiếng Tày có hệ thanh điệu phong phú và vay mượn nhiều từ Hán Việt, từ tiếng Việt. Mỗi vùng một giọng: người Tày Cao Bằng, người Tày Lạng Sơn, người Tày Tuyên Quang nghe ra khác nhau, như giọng Nghệ với giọng Huế của người Kinh.

Từ nhiều thế kỷ trước, trí thức Tày dùng chữ Nôm Tày, mượn chữ Hán và tự tạo chữ để ghi âm tiếng mẹ đẻ, chép truyện thơ, lời then, gia phả. Từ năm 1961 có bộ chữ Tày – Nùng dùng chữ cái Latinh, từng được dạy trong trường học vùng Việt Bắc và dùng trên báo, đài địa phương.

Ngày nay tiếng Tày vẫn được nói nhiều trong gia đình ở nông thôn, phát trên đài phát thanh, truyền hình địa phương và được dạy thí điểm ở một số trường. Ở thị trấn, thành phố, lớp trẻ nói tiếng Việt là chính; nhiều câu lạc bộ then, lượn và lớp dạy chữ Nôm Tày được lập ra để giữ tiếng nói qua thế hệ.

Người Tày hôm nay và nơi tìm hiểu thêm

Người Tày có tỷ lệ biết chữ và đi học cao trong các dân tộc thiểu số, nhiều người làm giáo viên, bác sĩ, kỹ sư, cán bộ ở địa phương. Đời sống đã thay đổi nhiều: nhà sàn gỗ xen nhà bê tông, xe máy thay ngựa thồ, thanh niên đi làm ở khu công nghiệp Bắc Ninh, Thái Nguyên. Song song là phong trào làm du lịch cộng đồng, mở lớp then, phục dựng lễ Lồng tồng, dệt lại vải chàm để bán cho khách.

Khi đọc tài liệu về người Tày, nên để ý hai điều. Thứ nhất, nhiều sách cũ ghi tên huyện, tỉnh trước sáp nhập, cần đối chiếu sang địa giới hiện nay. Thứ hai, phong tục khác nhau theo vùng, nên một tục ghi ở Cao Bằng chưa chắc đúng với Tày ở Lào Cai.

Nguồn đáng tin để đọc thêm: trưng bày và ấn phẩm của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, các công trình của Viện Dân tộc học, tư liệu của Bộ Dân tộc và Tôn giáo (trước tháng 3/2025 là Ủy ban Dân tộc), khu trưng bày của Làng Văn hoá – Du lịch các dân tộc Việt Nam và bảo tàng tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên.

Câu hỏi thường gặp

Dân tộc Tày có bao nhiêu người?

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Tày có khoảng 1,85 triệu người, là dân tộc đông thứ hai cả nước sau người Kinh. Số liệu mới hơn cần tra trong công bố chính thức của cơ quan thống kê khi có đợt điều tra tiếp theo.

Người Tày sống chủ yếu ở tỉnh nào?

Người Tày sống tập trung ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên (gồm Bắc Kạn cũ), Tuyên Quang (gồm Hà Giang cũ), Lào Cai (gồm Yên Bái cũ), Quảng Ninh và Bắc Ninh. Sau năm 1975 một bộ phận di cư vào Đắk Lắk, Lâm Đồng.

Người Tày nói tiếng gì?

Người Tày nói tiếng Tày, thuộc nhóm ngôn ngữ Tày – Thái, rất gần với tiếng Nùng. Đa số người Tày hiện nay nói thạo cả tiếng Việt, tiếng Tày dùng nhiều trong gia đình, trong hát then, hát lượn và trên đài địa phương.

Thổ có phải là tên cũ của người Tày không?

Có, trong nhiều tài liệu cũ người Tày từng được gọi là Thổ. Tuy nhiên hiện nay có một dân tộc tên Thổ riêng ở miền tây Nghệ An, Thanh Hoá, nên khi viết về người Tày chỉ nên dùng tên Tày để khỏi nhầm hai cộng đồng.

Then của người Tày được UNESCO ghi danh khi nào?

Tháng 12 năm 2019, UNESCO ghi danh Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Then gồm lời hát, đàn tính, xóc nhạc và nghi lễ đi kèm.

Trang phục người Tày có đặc điểm gì?

Trang phục Tày chủ yếu màu chàm, ít hoa văn. Phụ nữ mặc áo năm thân dài quá gối, cài khuy bên nách phải, thắt lưng, quần đen, đội khăn chàm, đeo vòng bạc. Nam mặc áo cánh hoặc áo dài chàm, quần ống rộng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138