DacDiem.comĐặc Điểm
Các dân tộc vùng Đông Bắc

Dân tộc Dao: đặc điểm, nơi sinh sống, kinh tế và đời sống tín ngưỡng

Người Dao khoảng 890 nghìn người, nhóm Mông – Dao, sống khắp vùng núi phía Bắc: tên gọi, nương rẫy, quế, thuốc nam, chữ Nôm Dao, thờ Bàn Vương, cấp sắc.

Rows of cinnamon bark drying on bamboo racks in front of a mountainside house in Lao Cai, forested slopes behind, soft morning haze, warm brown tones, medium wide shot

Dân tộc Dao có khoảng 891 nghìn người theo Tổng điều tra năm 2019, đông thứ tám trong 54 dân tộc, thuộc nhóm ngôn ngữ Mông – Dao. Người Dao cư trú rộng khắp vùng núi phía Bắc, từ Tuyên Quang, Lào Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Quảng Ninh đến Phú Thọ, Lai Châu, Sơn La, Hà Nội, Thanh Hoá, và một phần đã vào Tây Nguyên. Họ nổi tiếng với nghề trồng quế, nghề thuốc nam, bộ trang phục thêu dày đặc hoa văn, chữ Nôm Dao và lễ cấp sắc.

Bài này là hồ sơ tổng quát về người Dao: tên gọi, nguồn gốc, nơi ở, kinh tế, nhà ở, trang phục, đời sống tín ngưỡng, tiếng nói và hôm nay. Vì người Dao có nhiều nhóm khác nhau rõ rệt, chuyện phân biệt Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Quần Chẹt, Dao Thanh Y được dành cho một bài riêng trong cùng danh mục.

Tên gọi, nguồn gốc và sự phân tán

Dao là tên chính thức. Người Dao tự gọi mình bằng những tên như Kìm Miền, Kìm Mùn (thường giải thích là người ở rừng núi). Trong các văn bản cũ còn có tên Mán, Đông, Trại, Dìu Miền; trong đó tên "Mán" mang sắc thái miệt thị, đã không còn dùng và nên tránh.

Tổ tiên người Dao sống ở vùng nam Trung Quốc, di cư vào Việt Nam qua nhiều đợt kéo dài từ khoảng thế kỷ XII–XIII đến nửa đầu thế kỷ XX, theo cách ghi phổ biến trong tài liệu dân tộc học. Các đợt đến khác nhau, theo những con đường khác nhau, là một lý do khiến người Dao chia thành nhiều nhóm có trang phục, tiếng nói, phong tục riêng.

Một đặc điểm nổi bật là sự phân tán. Người Dao không tập trung ở một tỉnh mà có mặt ở hầu hết các tỉnh miền núi phía Bắc, thường ở lưng chừng núi, giữa người Tày, Nùng ở thung lũng và người H'Mông ở vùng núi cao nhất. Cách cư trú "rẻo giữa" này gắn với lối canh tác nương rẫy và sự thạo rừng của người Dao.

Người Dao sống ở đâu theo 34 tỉnh thành

Tỉnh ghi theo địa giới từ 1/7/2025. Danh sách không đầy đủ, chỉ nêu những nơi có cộng đồng Dao lớn hoặc được nhắc nhiều trong tài liệu.

Tỉnh hiện nayVùng cũ tương ứngGhi chú
Tuyên Quanggồm Hà Giang cũMột trong những tỉnh đông người Dao nhất; nhiều nhóm cùng sinh sống
Lào Caigồm Yên Bái cũDao Đỏ vùng Sa Pa, Bát Xát cũ; vùng trồng quế Văn Yên cũ
Cao Bằng, Lạng Sơngiữ nguyênDao Tiền, Dao Đỏ và nhiều nhóm khác ở vùng núi cao
Thái Nguyêngồm Bắc Kạn cũDao Đỏ, Dao Tiền ở vùng Ba Bể, Chợ Đồn, Na Rì cũ
Quảng Ninh, Bắc NinhBắc Ninh gồm Bắc Giang cũDao Thanh Y, Dao Thanh Phán ở vùng núi phía đông
Phú Thọ, Hà NộiPhú Thọ gồm Hoà Bình, Vĩnh Phúc cũDao Quần Chẹt, Dao Tiền; cộng đồng Dao ở vùng núi Ba Vì
Lai Châu, Sơn La, Điện Biêngiữ nguyênCác bản Dao xen với Thái, H'Mông
Đắk Lắk, Lâm Đồnggồm Phú Yên, Đắk Nông cũNgười Dao di cư vào Tây Nguyên sau năm 1975

Nhìn bảng sẽ thấy vì sao khó nói "quê người Dao ở đâu". Đi bất cứ tỉnh miền núi phía Bắc nào cũng có thể gặp một bản Dao, và bản Dao ở Quảng Ninh có khi khác bản Dao ở Lào Cai nhiều hơn khác bản Tày bên cạnh.

Kinh tế: nương rẫy, quế và thuốc nam

Nương rẫy và ruộng bậc thang. Người Dao vốn làm nương rẫy, trồng lúa nương, ngô, sắn, kê; xưa kia nhiều nhóm du canh, phát rừng làm nương vài vụ rồi chuyển đi. Từ giữa thế kỷ trước, phần lớn đã định canh định cư, khai ruộng bậc thang và ruộng nước ở thung lũng.

Cây quế, thảo quả, chè. Người Dao trồng quế lâu đời; vùng Văn Yên cũ (nay thuộc Lào Cai) nổi tiếng với rừng quế do nhiều thế hệ người Dao gây dựng. Ở vùng cao còn có thảo quả trồng dưới tán rừng và chè cổ thụ.

Thuốc nam. Người Dao giữ vốn hiểu biết rộng về cây thuốc, truyền trong gia đình. Bài tắm lá thuốc của người Dao Đỏ ở vùng Sa Pa cũ và nghề thuốc nam của người Dao vùng Ba Vì được nhiều người biết. Đây là tri thức dân gian, không thay cho việc khám chữa bệnh: ai có bệnh vẫn cần gặp bác sĩ.

Thủ công. Người Dao làm giấy bản từ vỏ cây để chép sách, rèn, đan lát, dệt vải, nhuộm chàm và đặc biệt là thêu. Đồ bạc như vòng cổ, khuy áo, xà tích cũng là của quý trong nhà.

Nhà ở của người Dao

Nhà người Dao đa dạng theo nhóm và địa hình. Có nhà đất nền đào vào sườn núi, có nhà sàn ở những vùng sống gần người Tày, Thái, và rất phổ biến kiểu nhà nửa sàn nửa đất: phần sau đặt trên nền đất, phần trước gác sàn trên cột, thích hợp với sườn dốc.

Nhà Dao thường có ba hoặc năm gian, vách gỗ, ván hoặc nứa, mái lợp cỏ gianh, lá, ván gỗ hay ngói. Gian giữa đặt bàn thờ tổ tiên; nhiều nhà có cửa riêng dành cho nam và cho nữ, chỗ ngủ chia theo vai vế trong gia đình. Bếp lửa ở giữa nhà vừa nấu ăn vừa sưởi, khói bếp hun khô ngô, thịt treo trên gác.

Bản Dao thường nhỏ, năm bảy nóc đến vài chục nóc nhà, nằm rải rác theo sườn núi, gần nguồn nước. Ngày nay nhiều bản đã chuyển xuống gần đường, nhà xây dần thay nhà gỗ, nhưng ở vùng cao vẫn còn những cụm nhà gỗ ám khói giữ nếp cũ.

Trang phục và nghề thêu

Trang phục là thứ làm người Dao dễ nhận ra nhất và cũng là thứ phân biệt các nhóm Dao rõ nhất. Phụ nữ phần lớn mặc áo dài hoặc áo xẻ ngực, quần, thắt lưng, đội khăn hoặc mũ; áo, khăn, quần được thêu kín hoa văn bằng chỉ đỏ, vàng, trắng, xanh trên nền vải chàm.

Hoa văn Dao mang hình cây thông, hình người, con chó, chim, sao tám cánh, chữ vạn và các mô típ hình học. Theo mô tả phổ biến, phụ nữ Dao thêu không cần mẫu vẽ, nhiều người thêu từ mặt trái vải để hoa văn hiện ra ở mặt phải, mỗi bộ áo có thể mất nhiều tháng. Ý nghĩa từng hoạ tiết được giải thích khác nhau giữa các nhóm.

Nam giới mặc áo cánh, quần chàm, đầu chít khăn, ít thêu hơn. Đồ bạc là phần không thể thiếu: vòng cổ, vòng tay, khuyên tai, những hàng khuy bạc trên áo. Chi tiết riêng của từng nhóm được tả ở bài các nhóm người Dao và trong chuyên đề trang phục của trang.

Đời sống tín ngưỡng: Bàn Vương, sách cúng và cấp sắc

Thờ tổ tiên và Bàn Vương. Người Dao thờ tổ tiên và coi Bàn Vương là thuỷ tổ chung của dân tộc. Lễ cúng Bàn Vương là dịp con cháu trong dòng họ tụ họp, nhớ về nguồn gốc. Phần truyền thuyết có nhiều dị bản, ở đây không kể lại để tránh sai lệch.

Thầy cúng và sách cúng. Thầy cúng người Dao giữ những bộ sách chép tay bằng chữ Nôm Dao trên giấy bản, gồm bài cúng, truyện thơ, lịch, cách chọn ngày. Kèm theo là những bức tranh thờ vẽ màu dùng trong nghi lễ, nay được bảo tàng sưu tầm như di sản nghệ thuật.

Lễ cấp sắc. Lễ cấp sắc là nghi lễ quan trọng của đàn ông Dao, đánh dấu sự trưởng thành và được cộng đồng thừa nhận. Ý nghĩa, các bậc lễ được trình bày ở bài riêng trong mục lễ hội và phong tục.

Cách hiểu đúng. Những thực hành trên là một phần văn hoá cộng đồng, gắn với đạo lý, gia đình và tri thức dân gian. Trang mô tả chúng như văn hoá, không bàn về chuyện linh ứng hay đúng sai.

Gia đình, dòng họ và bản làng

Gia đình người Dao theo phụ hệ, con cái mang họ cha, nhiều thế hệ có thể sống chung một nhà. Họ hàng giữ vai trò rất lớn: mỗi dòng họ có gia phả chép tay, có tên đệm hoặc thứ tự tên theo thế hệ để người cùng họ ở các bản xa nhau vẫn biết vai vế của nhau. Khi gặp nhau lần đầu, người Dao hay hỏi họ, hỏi đời để xưng hô cho đúng.

Trước đây ở một số nhóm có tục ở rể, chàng trai về nhà vợ làm việc một thời gian trước khi đưa vợ về, hoặc ở hẳn bên nhà vợ nếu nhà gái không có con trai. Ngày nay tục này đã thay đổi nhiều, tuỳ thoả thuận của hai gia đình; chi tiết cưới hỏi thuộc trang chuyên đề khác.

Bản Dao có trưởng bản, có những người già am hiểu phong tục và thầy cúng được cộng đồng kính trọng. Việc chung như làm đường, giữ rừng, tổ chức lễ của bản thường được bàn bạc trong các buổi họp có mặt đại diện các gia đình. Tinh thần giúp nhau khi dựng nhà, khi mùa vụ, khi có việc hiếu hỉ vẫn còn đậm ở nhiều nơi.

Tiếng nói, chữ viết và người Dao hôm nay

Tiếng Dao thuộc nhóm Mông – Dao, có nhiều phương ngữ khác nhau giữa các nhóm; có tài liệu chia thành hai nhánh lớn ứng với tên tự gọi Kìm Miền và Kìm Mùn. Người Dao có chữ Nôm Dao dựa trên chữ Hán để ghi sách cúng, truyện thơ, gia phả. Một số địa phương có tài liệu dạy tiếng Dao bằng chữ Latinh, đài phát thanh, truyền hình tỉnh có chương trình tiếng Dao.

Đời sống người Dao đã thay đổi nhiều: đường lên bản, điện lưới, trường học, trạm y tế; nhiều gia đình sống nhờ quế, thảo quả, chè, du lịch cộng đồng, dịch vụ tắm lá thuốc. Thanh niên đi học, đi làm xa, trong khi người già lo lắng nghề thêu, chữ Nôm Dao và lễ tục có thể mai một. Nhiều lớp dạy chữ Nôm Dao, câu lạc bộ thêu đã được lập để truyền lại cho lớp sau.

Muốn tìm hiểu kỹ, có thể xem bộ sưu tập về người Dao của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (có tranh thờ, sách chữ Nôm Dao, trang phục), các công trình của Viện Dân tộc học và bảo tàng tỉnh Lào Cai, Tuyên Quang, Thái Nguyên.

Câu hỏi thường gặp

Dân tộc Dao có bao nhiêu người?

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, dân tộc Dao có khoảng 891 nghìn người, đông thứ tám trong 54 dân tộc Việt Nam. Người Dao sống phân tán ở hầu hết các tỉnh miền núi phía Bắc và một phần ở Tây Nguyên.

Người Dao thuộc nhóm ngôn ngữ nào?

Người Dao thuộc nhóm ngôn ngữ Mông – Dao, cùng nhóm với người H'Mông và người Pà Thẻn. Tiếng Dao có nhiều phương ngữ khác nhau giữa các nhóm như Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Quần Chẹt, Dao Áo Dài.

Người Dao sống ở tỉnh nào?

Người Dao có mặt ở Tuyên Quang, Lào Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Quảng Ninh, Bắc Ninh, Phú Thọ, Hà Nội, Lai Châu, Sơn La, Điện Biên, Thanh Hoá, và ở Đắk Lắk, Lâm Đồng sau đợt di cư vào Tây Nguyên.

Chữ Nôm Dao là gì?

Chữ Nôm Dao là chữ viết dựa trên chữ Hán mà người Dao dùng để chép sách cúng, truyện thơ, gia phả, thường viết trên giấy bản tự làm. Hiện nay nhiều địa phương mở lớp dạy chữ Nôm Dao để giữ gìn vốn sách cổ.

Bàn Vương là ai trong văn hoá người Dao?

Bàn Vương được người Dao coi là thuỷ tổ chung của dân tộc. Lễ cúng Bàn Vương là dịp dòng họ tụ họp, nhớ nguồn gốc. Truyền thuyết liên quan có nhiều dị bản khác nhau giữa các nhóm.

Tắm lá thuốc của người Dao có chữa được bệnh không?

Tắm lá thuốc là tri thức dân gian của người Dao, được nhiều người dùng để thư giãn, giữ ấm cơ thể. Đây không phải phương pháp điều trị thay cho y tế; người có bệnh, phụ nữ mang thai hay người có bệnh tim mạch nên hỏi bác sĩ trước khi dùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138