Ngái là một trong những dân tộc có số dân ít nhất Việt Nam, khoảng 1.650 người theo Tổng điều tra năm 2019, thuộc nhóm ngôn ngữ Hán, sống rải rác ở Quảng Ninh, Bắc Ninh (gồm Bắc Giang cũ), Lạng Sơn, Thái Nguyên, Cao Bằng và một số nơi ở phía Nam. Người Ngái làm ruộng, làm vườn, ở vùng ven biển thì làm nghề cá, sống xen với người Kinh, Hoa, Tày, Nùng, Sán Dìu.
Tư liệu về người Ngái ít hơn nhiều so với các dân tộc đông dân, và một số mô tả trong sách cũ không còn đúng với đời sống hôm nay. Vì vậy bài này chỉ ghi những điều được nhiều nguồn thống nhất, chỗ chưa chắc sẽ ghi rõ "có tài liệu ghi", không thêm thắt tục lạ cho đủ chữ.
Tên gọi và các nhóm
Ngái là tên chính thức trong danh mục 54 dân tộc. Tài liệu dân tộc học ghi người Ngái gồm một số nhóm địa phương với tên gọi khác như Ngái Hắc Cá, Ngái Lầu Mần, Hẹ, Xuyên, Đản, Sán Ngải. Trong đó tên Hẹ gần với cách gọi "Khách Gia", tức cộng đồng nói phương ngữ Khách Gia mà sách tiếng Việt thường gọi là người Hẹ.
Tổ tiên người Ngái di cư từ vùng Quảng Đông, Quảng Tây sang Việt Nam qua nhiều đợt, định cư ở vùng ven biển và đồi thấp Đông Bắc. Do cùng nhóm ngôn ngữ Hán và sống gần người Hoa, người Sán Dìu, ranh giới giữa các cộng đồng này nhiều khi không rõ nét trong mắt người ngoài.
Chính điều đó khiến việc xác định thành phần dân tộc của người Ngái từng có nhiều thay đổi. Một gia đình có thể từng khai là Hoa ở đợt điều tra này rồi khai là Ngái ở đợt sau, hoặc ngược lại. Khi đọc tài liệu, cần nhớ rằng con số và tên nhóm phụ thuộc rất nhiều vào cách người dân tự nhận và cách ghi của từng đợt điều tra.
Đọc số liệu dân số người Ngái cho đúng
Số dân người Ngái dao động mạnh giữa các cuộc Tổng điều tra. Bảng dưới ghi con số làm tròn từ các đợt gần đây, chỉ để thấy xu hướng.
| Đợt điều tra | Số người Ngái (khoảng) | Cách hiểu |
|---|---|---|
| Năm 1999 | khoảng 4.800 | Đợt có số người tự nhận là Ngái cao |
| Năm 2009 | khoảng 1.000 | Giảm mạnh, phần nhiều do thay đổi cách khai, cách xác định thành phần dân tộc |
| Năm 2019 | khoảng 1.650 | Tăng trở lại, vẫn thuộc nhóm dân tộc ít người nhất cả nước |
Con số thay đổi như vậy không có nghĩa cộng đồng "biến mất" hay "hồi sinh" trong mười năm. Với các dân tộc rất ít người, chỉ cần vài trăm hộ thay đổi cách khai là tổng số đã chênh lệch lớn. Vì thế khi trích dẫn, nên ghi rõ năm điều tra và chữ "khoảng".
Số liệu mới nhất nên tra trong công bố chính thức của cơ quan thống kê và của Bộ Dân tộc và Tôn giáo.
Người Ngái sống ở đâu
Người Ngái cư trú phân tán, không có tỉnh nào là vùng tập trung lớn. Địa danh ghi theo tỉnh sau sáp nhập từ 1/7/2025.
| Tỉnh hiện nay | Vùng cũ tương ứng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Quảng Ninh | giữ nguyên | Các xã ven biển và vùng đồi phía đông; có gia đình làm nghề cá |
| Bắc Ninh | gồm Bắc Giang cũ | Một số thôn ở vùng đồi phía đông Bắc Giang cũ |
| Lạng Sơn, Cao Bằng | giữ nguyên | Rải rác, sống xen với Tày, Nùng |
| Thái Nguyên | gồm Bắc Kạn cũ | Một số hộ sống xen với Sán Dìu, Kinh |
| TP Hồ Chí Minh, Đồng Nai | gồm Bình Dương, Bình Phước cũ | Các gia đình di cư vào Nam, sống gần cộng đồng người Hoa |
Vì sống phân tán và xen kẽ, người Ngái giao tiếp hằng ngày bằng tiếng Việt và thường biết thêm tiếng Hoa, tiếng Sán Dìu hoặc tiếng Tày tuỳ nơi. Điều này giúp họ hoà nhập tốt nhưng cũng khiến tiếng mẹ đẻ ít được dùng trong lớp trẻ.
Kinh tế: ruộng, vườn và nghề biển
Làm ruộng nước. Ở vùng đồi thấp, người Ngái trồng lúa nước là chính, kết hợp trồng màu, sắn, khoai trên đồi. Kỹ thuật canh tác gần với người Kinh, người Sán Dìu xung quanh.
Nghề cá ven biển. Những gia đình ở ven biển Quảng Ninh làm nghề đánh bắt gần bờ, nuôi trồng thuỷ sản, làm nước mắm, phơi cá. Đây là điểm khác với nhiều dân tộc thiểu số vùng núi Đông Bắc vốn ít gắn với biển.
Thủ công và buôn bán. Có tài liệu ghi người Ngái giỏi các nghề thủ công như làm mộc, rèn, đan lát, làm gạch ngói; một số gia đình buôn bán nhỏ ở chợ, thị trấn. Vườn nhà trồng rau, cây ăn quả, nuôi lợn, gà.
Đời sống kinh tế hôm nay. Như nhiều cư dân vùng ven biển và trung du Đông Bắc, lớp trẻ người Ngái đi làm ở khu công nghiệp, nhà máy, khu du lịch, nên thu nhập ngoài nông nghiệp ngày càng chiếm phần lớn.
Nhà ở, trang phục và phong tục
Người Ngái ở nhà đất, thường ba gian, tường trình hoặc gạch, mái ngói hoặc cỏ gianh. Gian giữa đặt bàn thờ tổ tiên, hai bên là phòng ngủ, bếp làm ở một bên. Cách bố trí gần với nhà của người Hoa, người Sán Dìu ở cùng vùng.
Trang phục truyền thống giống phong cách của các cộng đồng nói tiếng Hán ở vùng Đông Bắc: phụ nữ mặc áo cánh hoặc áo dài cài khuy bên phải, quần, màu chàm hoặc đen; nam mặc áo cánh, quần dài. Ngày nay người Ngái mặc như người Kinh trong sinh hoạt thường ngày, trang phục cũ chủ yếu còn trong ký ức người già và trong bảo tàng.
Người Ngái thờ cúng tổ tiên, theo âm lịch với các Tết chính: Tết Nguyên đán, Tết thanh minh, Tết Đoan ngọ, rằm tháng bảy, Tết Trung thu. Họ có lối hát giao duyên, kho truyện cổ, câu đố và nhiều nghi lễ gia đình gần với người Hoa. Do tư liệu ít, các nghi lễ cụ thể ở đây chỉ nhắc tên, không mô tả chi tiết.
Ngái, Hoa và Sán Dìu: ba cộng đồng nói tiếng Hán ở Đông Bắc
Trong 54 dân tộc Việt Nam, nhóm ngôn ngữ Hán gồm ba dân tộc: Hoa, Ngái và Sán Dìu. Cả ba đều có tổ tiên từ vùng nam Trung Quốc, đều dùng chữ Hán trong sách vở cũ, đều ăn Tết theo âm lịch và thờ cúng tổ tiên, nên người ngoài nhìn vào rất dễ gộp làm một.
Điểm phân biệt trước hết là phương ngữ. Người Hoa ở Việt Nam nói nhiều phương ngữ khác nhau như Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam, Khách Gia; người Ngái gắn với phương ngữ Khách Gia và một số thổ ngữ riêng; người Sán Dìu nói thổ ngữ gần tiếng Quảng Đông nhưng đã tách thành tiếng nói riêng qua mấy trăm năm.
Điểm thứ hai là nơi ở và nghề nghiệp. Người Hoa tập trung đông ở đô thị phía Nam, giỏi buôn bán, thủ công; người Sán Dìu sống thành thôn ở vùng đồi trung du, làm ruộng nước; người Ngái ít người, rải rác ở ven biển và vùng đồi Đông Bắc. Điểm thứ ba, quan trọng nhất, là ý thức tự nhận: mỗi gia đình biết rõ mình thuộc cộng đồng nào, và việc ghi dân tộc trên giấy tờ dựa trên sự tự nhận đó cùng quy định pháp luật hiện hành.
Viết và nói về người Ngái cho đúng
Với một dân tộc rất ít người, mỗi bài viết sai lại bị chép đi chép lại nhiều lần, nên cẩn thận càng cần thiết. Không nên gán cho người Ngái những tục lệ của người Hoa ở Chợ Lớn hay của người Sán Dìu ở Tam Đảo chỉ vì cùng nhóm ngôn ngữ; cũng không nên mô tả họ như một cộng đồng "sắp biến mất" chỉ dựa vào con số của một đợt điều tra.
Khi cần ảnh minh hoạ, nên chọn cảnh làng, nhà, đồ dùng, nghề nghiệp thay vì dàn dựng người mặc trang phục để chụp chân dung. Khi trích tên nhóm, tên lễ, nên ghi nguồn; chỗ các sách ghi khác nhau thì nói rõ "có tài liệu ghi" thay vì chọn một cách cho gọn.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng người Ngái hôm nay là công dân bình thường của các xã, phường ven biển và trung du: đi học, làm ruộng, làm nhà máy, buôn bán, đi biển. Bản sắc của họ nằm trong tiếng nói ở nhà, trong mâm cỗ ngày Tết, trong gia phả và ký ức dòng họ nhiều hơn là ở những gì có thể chụp ảnh được.
Tiếng nói và nỗ lực giữ bản sắc
Tiếng Ngái thuộc nhóm ngôn ngữ Hán, gần với phương ngữ Khách Gia. Người Ngái không có chữ viết riêng; trước đây những người biết chữ dùng chữ Hán. Vì sống phân tán, lấy vợ lấy chồng với người dân tộc khác nhiều, nên số người còn nói thạo tiếng Ngái ngày càng ít, chủ yếu là người cao tuổi.
Ngái nằm trong nhóm các dân tộc rất ít người ở Việt Nam, được hưởng một số chính sách ưu tiên về giáo dục, y tế, hỗ trợ sinh kế. Chính sách cụ thể, điều kiện được hưởng và mức hỗ trợ thay đổi theo từng giai đoạn, nên khi cần cho việc học hay hồ sơ cá nhân, hãy tra văn bản hiện hành tại địa phương hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể xem trưng bày về các dân tộc nhóm ngôn ngữ Hán ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, tư liệu của Viện Dân tộc học và các bài viết của bảo tàng tỉnh Quảng Ninh. Khi gặp mô tả về người Ngái trong sách du lịch, nên đối chiếu với nguồn nghiên cứu, vì không ít bài lẫn người Ngái với người Hoa hoặc Sán Dìu.
Câu hỏi thường gặp
Dân tộc Ngái có bao nhiêu người?
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, dân tộc Ngái có khoảng 1.650 người, thuộc nhóm các dân tộc ít người nhất Việt Nam. Số liệu giữa các đợt điều tra dao động mạnh do thay đổi cách khai và xác định thành phần dân tộc.
Người Ngái sống ở đâu?
Người Ngái sống phân tán ở Quảng Ninh, Bắc Ninh (gồm Bắc Giang cũ), Lạng Sơn, Cao Bằng, Thái Nguyên và một số nơi ở phía Nam như TP Hồ Chí Minh, Đồng Nai. Không có tỉnh nào là vùng tập trung lớn.
Người Ngái nói tiếng gì?
Người Ngái nói tiếng Ngái thuộc nhóm ngôn ngữ Hán, gần với phương ngữ Khách Gia. Hiện nay hầu hết người Ngái nói thạo tiếng Việt, người cao tuổi còn dùng tiếng mẹ đẻ trong gia đình.
Người Ngái khác người Hoa thế nào?
Người Ngái và người Hoa cùng nhóm ngôn ngữ Hán, có nhiều phong tục gần nhau, nhưng là hai dân tộc riêng trong danh mục 54 dân tộc. Người Ngái gắn với phương ngữ Khách Gia và có lịch sử cư trú riêng ở vùng ven biển, trung du Đông Bắc.
Vì sao số dân người Ngái thay đổi nhiều giữa các đợt điều tra?
Với dân tộc rất ít người, chỉ cần một số hộ thay đổi cách tự khai thành phần dân tộc, ví dụ từ Ngái sang Hoa hoặc ngược lại, là tổng số đã chênh lệch lớn. Vì vậy khi trích số liệu nên ghi rõ năm điều tra và chữ khoảng.
Người Ngái làm nghề gì?
Người Ngái làm ruộng nước, trồng màu, làm vườn; ở ven biển Quảng Ninh có gia đình làm nghề cá, nuôi trồng thuỷ sản. Có tài liệu ghi họ giỏi nghề mộc, rèn, đan lát; lớp trẻ nay nhiều người làm ở nhà máy, khu du lịch.