Pà Thẻn là một dân tộc ít người thuộc nhóm ngôn ngữ Mông – Dao, có khoảng 8.200 người theo Tổng điều tra năm 2019, sống tập trung ở tỉnh Tuyên Quang hiện nay, gồm vùng Quang Bình, Bắc Quang của Hà Giang cũ và vùng Lâm Bình, Chiêm Hoá của Tuyên Quang cũ. Người Pà Thẻn được biết đến qua bộ trang phục rực sắc đỏ của phụ nữ và lễ nhảy lửa tổ chức vào dịp cuối năm, đầu năm.
Vì là dân tộc rất ít người, tư liệu về Pà Thẻn không nhiều, một số chi tiết các nguồn còn ghi khác nhau. Bài này đi theo khung hồ sơ chung, chỉ ghi điều được nhiều nguồn thống nhất, và tả lễ nhảy lửa như một nghi lễ văn hoá cộng đồng, không cường điệu.
Tên gọi và nguồn gốc
Tên chính thức là Pà Thẻn, theo tên tự gọi của cộng đồng. Trong tài liệu còn gặp các tên khác như Pà Hưng, Tống. Người Pà Thẻn nói một ngôn ngữ thuộc nhóm Mông – Dao, cùng nhóm với người H'Mông và người Dao, nhưng tiếng Pà Thẻn là thứ tiếng riêng, người H'Mông hay người Dao nghe không hiểu được.
Theo cách ghi phổ biến, tổ tiên người Pà Thẻn di cư từ vùng nam Trung Quốc sang Việt Nam cách nay vài trăm năm, định cư ở vùng núi thấp giữa Hà Giang và Tuyên Quang. So với nhiều dân tộc khác, vùng cư trú của người Pà Thẻn khá tập trung, gần như chỉ ở một tỉnh sau sáp nhập.
Người Pà Thẻn sống xen với người Tày, Dao, H'Mông, Kinh. Nhiều người nói thạo tiếng Tày hoặc tiếng Dao bên cạnh tiếng mẹ đẻ và tiếng Việt, và đã tiếp thu một số nét văn hoá của láng giềng, nhất là trong cách làm nhà, làm ruộng.
Người Pà Thẻn sống ở đâu
Theo địa giới từ 1/7/2025, phần lớn người Pà Thẻn thuộc tỉnh Tuyên Quang mới. Bảng ghi vùng cũ để tiện đối chiếu với sách báo, bản đồ trước đây.
| Vùng cũ | Nay thuộc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Quang Bình (Hà Giang cũ) | Tuyên Quang | Vùng có đông người Pà Thẻn; nhiều thôn giữ lễ nhảy lửa |
| Bắc Quang (Hà Giang cũ) | Tuyên Quang | Các thôn Pà Thẻn sống xen với người Tày, Dao |
| Lâm Bình, Chiêm Hoá (Tuyên Quang cũ) | Tuyên Quang | Một số xã có thôn Pà Thẻn tập trung |
| Rải rác nơi khác | Lào Cai, Đắk Lắk… | Các hộ chuyển đi theo công việc, hôn nhân |
Người Pà Thẻn chọn sườn đồi, thung lũng hẹp ven suối để lập bản, vừa có đất làm nương vừa có thể khai ruộng nước. Bản thường vài chục nóc nhà, quây quần theo dòng họ.
Vùng Quang Bình, Bắc Quang cũ có khí hậu ẩm, mưa nhiều, rừng còn khá tốt; vùng Lâm Bình cũ nhiều núi đá, sông suối, mùa đông lạnh. Sau khi Hà Giang và Tuyên Quang hợp nhất thành tỉnh Tuyên Quang mới, gần như toàn bộ cộng đồng Pà Thẻn thuộc về một đơn vị hành chính, thuận tiện hơn cho việc tổ chức lễ hội, bảo tồn trang phục và nghề dệt chung cho cả dân tộc.
Kinh tế và nghề truyền thống
Nương và ruộng. Người Pà Thẻn trồng lúa nương, ngô, sắn, khoai trên sườn đồi; ở chỗ có nước thì khai ruộng nước, ruộng bậc thang. Xưa kia có giai đoạn du canh, phát nương mới khi đất cũ bạc màu; nay đã định canh, kết hợp trồng rừng, trồng cam, chè.
Chăn nuôi. Gia đình nuôi trâu, bò, lợn, gà; trâu vừa để cày kéo vừa là tài sản. Gà, lợn được dùng trong nghi lễ gia đình và các dịp tiếp khách.
Dệt vải. Phụ nữ Pà Thẻn trồng bông, dệt vải và dệt thổ cẩm với hoa văn hình học, màu đỏ là chủ đạo. Nghề dệt gắn với việc may trang phục cho cả nhà, và từng là tiêu chí để đánh giá sự khéo léo của con gái.
Đan lát. Đàn ông đan gùi, rổ, nong nia, đồ đựng bằng tre, mây; làm mộc để dựng nhà. Đồ đan Pà Thẻn chắc chắn, phục vụ trực tiếp cho việc nương rẫy.
Nhà ở và bản làng
Người Pà Thẻn có cả nhà sàn và nhà đất, tuỳ địa hình và ảnh hưởng của người Tày, Dao xung quanh. Nhà truyền thống khung gỗ, vách gỗ hoặc nứa, mái lợp cỏ gianh hay lá cọ, ngày nay nhiều nhà đã lợp ngói, tôn hoặc chuyển hẳn sang nhà xây.
Trong nhà, chỗ trang trọng dành cho bàn thờ tổ tiên. Bếp lửa giữ vị trí trung tâm, nơi cả nhà quây quần, sấy ngô, hong thịt, và là chỗ người già kể chuyện cho con cháu. Một số kiêng kỵ quanh bếp và cửa chính được giữ ở nhiều gia đình, như không ngồi chắn lối đi của người già, không để chân lên bếp.
Bản Pà Thẻn thường có khoảng sân hoặc bãi trống chung, nơi tổ chức các sinh hoạt cộng đồng, trong đó có lễ nhảy lửa. Rừng quanh bản được giữ để lấy gỗ, măng, rau và làm nguồn nước.
Trang phục sắc đỏ
Trang phục là nét dễ nhận ra nhất của người Pà Thẻn. Phụ nữ mặc váy và áo dài, khăn đội đầu với màu đỏ chủ đạo, điểm thêm các màu trắng, vàng, xanh trong những dải hoa văn dệt hình học. Hoa văn được dệt trên khung cửi, không chỉ thêu, nên nhìn gần thấy rõ kết cấu sợi.
Chiếc khăn đội đầu của phụ nữ Pà Thẻn quấn to, nhiều vòng, có tua và hoa văn ở hai đầu, là điểm nhấn trong các dịp lễ. Đồ bạc như vòng cổ, vòng tay, khuyên tai đi kèm. Nhiều tài liệu tả phụ nữ Pà Thẻn mặc nhiều lớp váy áo trong ngày hội, tạo dáng đầy đặn, rực rỡ.
Nam giới mặc áo cánh, quần màu chàm hoặc đen, đầu chít khăn, giản dị hơn. Ngày thường, nhất là lớp trẻ, người Pà Thẻn mặc thường phục; bộ váy áo đỏ được dành cho lễ nhảy lửa, Tết, đám cưới và hội diễn văn hoá. Các lớp dạy dệt được mở ở một số xã để giữ nghề.
Lễ nhảy lửa của người Pà Thẻn
Lễ nhảy lửa là nghi lễ nổi tiếng nhất của người Pà Thẻn, thường tổ chức vào khoảng cuối năm cũ sang đầu năm mới theo âm lịch, tuỳ thôn. Lễ do thầy cúng chủ trì, mang ý nghĩa cầu cho mùa màng tươi tốt, người và gia súc khoẻ mạnh, xua đi điều không lành, theo cách hiểu của cộng đồng.
Trước lễ, dân bản đốt một đống củi lớn ở bãi trống cho đến khi thành than hồng. Thầy cúng làm các nghi thức, sau đó những thanh niên tham gia, thường là những người đã được chuẩn bị theo lệ, đi chân trần vào đống than, nhảy múa, tung than giữa tiếng trống, tiếng chiêng nhỏ và tiếng reo của người xem.
Người ngoài thường chú ý vào cảnh chân trần trên than, nhưng với người Pà Thẻn, quan trọng hơn là ý nghĩa cộng đồng: cả bản cùng góp củi, cùng chuẩn bị lễ, cùng đứng quanh đống lửa. Trang này tả lễ như văn hoá, không giải thích chuyện linh ứng. Người xem nên giữ khoảng cách an toàn, theo hướng dẫn của ban tổ chức, không tự ý bắt chước, và hỏi trước khi chụp ảnh người tham gia nghi lễ.
Gia đình, dòng họ và chu kỳ đời người
Gia đình người Pà Thẻn theo phụ hệ, con mang họ cha, người đàn ông lớn tuổi nhất là chủ nhà, đứng ra lo các việc hệ trọng. Dòng họ có vai trò gắn kết: anh em trong họ giúp nhau dựng nhà, làm mùa, lo việc hiếu hỉ; các họ khác nhau trong bản thường có quan hệ thông gia lâu đời.
Trước đây có tài liệu ghi ở người Pà Thẻn tồn tại tục ở rể trong một số trường hợp, chàng trai về làm việc bên nhà vợ một thời gian. Hiện nay tục cưới hỏi đã giản lược nhiều theo thoả thuận của hai gia đình; chi tiết cưới hỏi các dân tộc thuộc trang chuyên đề khác nên ở đây chỉ nhắc.
Các nghi lễ gia đình như mừng trẻ mới sinh, mừng nhà mới, lễ cho người cao tuổi đều gắn với bữa cơm chung, lời chúc của người già và sự có mặt của họ hàng, láng giềng. Qua những dịp này, trẻ em học tiếng mẹ đẻ, học cách ứng xử, học bài hát cũ một cách tự nhiên, không qua sách vở.
Tiếng nói và người Pà Thẻn hôm nay
Tiếng Pà Thẻn chưa có chữ viết riêng được dùng rộng rãi; vốn văn hoá truyền miệng gồm truyện cổ, câu đố, bài hát giao duyên, lời cúng. Người trẻ đi học nói tiếng Việt thạo, nhiều gia đình vẫn giữ tiếng mẹ đẻ trong bữa cơm, nhưng số từ cổ, lời hát cũ do người già nắm giữ đang ít đi.
Pà Thẻn thuộc nhóm các dân tộc rất ít người, được hưởng một số chính sách ưu tiên về giáo dục và phát triển kinh tế – xã hội. Điều kiện và mức hỗ trợ thay đổi theo từng giai đoạn, nên khi cần cho việc học hay hồ sơ, hãy tra văn bản hiện hành tại địa phương hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Lễ nhảy lửa đã được phục dựng và đưa vào các ngày hội văn hoá, một số thôn đón khách du lịch đến xem, mua vải dệt. Người muốn tìm hiểu kỹ có thể tìm tư liệu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng tỉnh Tuyên Quang và các chuyên khảo của Viện Dân tộc học về các dân tộc nhóm Mông – Dao.
Câu hỏi thường gặp
Dân tộc Pà Thẻn có bao nhiêu người?
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Pà Thẻn có khoảng 8.200 người, thuộc nhóm các dân tộc rất ít người ở Việt Nam. Số liệu cụ thể nên tra trong công bố chính thức của cơ quan thống kê.
Người Pà Thẻn sống ở đâu?
Người Pà Thẻn sống tập trung ở tỉnh Tuyên Quang hiện nay, gồm vùng Quang Bình, Bắc Quang của Hà Giang cũ và vùng Lâm Bình, Chiêm Hoá của Tuyên Quang cũ. Một số hộ sống rải rác ở tỉnh khác.
Pà Thẻn thuộc nhóm ngôn ngữ nào?
Pà Thẻn thuộc nhóm ngôn ngữ Mông – Dao, cùng nhóm với người H'Mông và người Dao. Tuy vậy tiếng Pà Thẻn là ngôn ngữ riêng, người H'Mông hay người Dao không nghe hiểu được nếu không học.
Lễ nhảy lửa của người Pà Thẻn diễn ra khi nào?
Lễ nhảy lửa thường tổ chức vào khoảng cuối năm cũ, đầu năm mới theo âm lịch, thời điểm cụ thể tuỳ từng thôn. Lễ do thầy cúng chủ trì, mang ý nghĩa cầu mùa và cầu bình an cho cả bản.
Vì sao trang phục Pà Thẻn có màu đỏ?
Màu đỏ là màu chủ đạo trong vải dệt và khăn áo của phụ nữ Pà Thẻn, kết hợp với hoa văn trắng, vàng, xanh. Cách giải thích ý nghĩa màu đỏ khác nhau giữa các nguồn, phổ biến nhất là gắn với sự ấm áp, may mắn và vẻ đẹp trong ngày hội.
Khách du lịch xem lễ nhảy lửa cần lưu ý gì?
Nên đến theo lịch của địa phương, giữ khoảng cách an toàn với đống lửa, làm theo hướng dẫn của ban tổ chức và không tự ý bước vào khu vực nghi lễ. Hãy hỏi trước khi chụp ảnh người tham gia và cư xử tôn trọng như khi dự một nghi lễ của gia đình.